Utracony skarb konserwatyzmu

Można usłyszeć od niezbyt rozgarniętych prawicowców, ale także od niezbyt rozgarniętych liberałów i mniej lotnych ludzi lewicy, że "konserwatyzm się wzmacnia, bo przecież wkrótce Ameryką będzie rządził konserwatywny Donald Trump". Trumpizm, podobnie jak cały "alt-right" (czyli współczesna radykalna prawica), jest śmiercią konserwatyzmu w męczarniach, na łożu tortur i przez podtapianie.

Konserwatyzm zawsze starał się redukować towarzyszącą społecznej zmianie przemoc. Alt-right po dekadencku przemocą się bawi, najpierw symboliczną, a później uliczną. Konserwatyzm szanował instytucje i prawo. Alt-right - podobnie jak lewica Rousseau, a później Gramsciego - uważa, że instytucje i prawo są niepotrzebnymi ograniczeniami woli ludu albo ograniczeniami woli wybijającej się ponad lud jednostki (np. oligarchów w rodzaju Trumpa czy Muska). Dlatego prawo i instytucje trzeba albo zniszczyć, albo "przejść przez nie" - przejmując je, zmieniając ich sens, czyniąc je bronią w kulturowej lub/i prywatnej wojence.

Konserwatyzm i alt-right różnią się nawet - a może przede wszystkim - w rozumieniu religii i natury człowieka. Konserwatyści uważali, że jednostka jest potencjalnie zepsuta, potencjalnie perwersyjna, w każdej chwili może się ześlizgnąć w "bestialstwo". Właśnie dlatego potrzebuje prawa, instytucji, tradycji, które są zawsze mądrzejsze od niej, ponieważ są zbiorową mądrością człowieka.

Alt-right i fundamentalizm uważają, że jednostka (oczywiście tylko "prawicowa", "żarliwie wierząca") jest wiedziona bezpośrednim nakazem Boga, podczas gdy instytucje i prawo ("od dawna zepsute przez lewicę i liberałów") na drodze samodoskonalenia mogą jej tylko przeszkadzać, więc trzeba te przeszkody usuwać.

Krzyżem można zbawić człowieka, zaproponować mu wolność w granicach odpowiedzialności za innych. Ale krzyżem można też wydłubać mu oko albo zaznaczyć obszar własnego panowania. Chrześcijańscy konserwatyści są religijni na ten pierwszy sposób, alt-rightowcy używają religii jako narzędzia panowania i znaku własnej wyższości wobec "upadłego świata".

Znakiem rozpoznawczym konserwatystów jest też polityczny realizm. Dlatego do polskiej konserwatywnej tradycji można przypisać zarówno radykalnych za młodu pozytywistów warszawskich (m.in. Henryka Sienkiewicza i Bolesława Prusa), jak też przedstawicieli krakowskiej szkoły historycznej ,czyli słynnych "Stańczyków". Wielu z nich jako młodzi ludzie poszło do Powstania Styczniowego. I właśnie dlatego jako ludzie dojrzali byli bezkompromisowymi wrogami polskiej insurekcyjnej głupoty.

Konserwatysta w ogóle rzadko jest pięknoduchem "egzaltującym się własną egzaltacją" (cyt. za Bronisław Łagowski) na temat własnej moralnej wyższości. Dlatego konserwatyści grali z Napoleonem (Chateaubriand), grali z Piłsudskim (Adolf Bocheński i całe stworzone przez Jerzego Giedroycia środowisko "Buntu Młodych"). Zawsze jednak łączyli kryterium politycznego realizmu, którego składnikiem koniecznym jest polityczna sprawczość i siła, z kryterium poszanowania instytucji i prawa.

Chateaubriand zerwał z Napoleonem, kiedy ten zlecił porwanie i zamordowanie księcia d'Enghien (jednego z żyjących jeszcze Bourbonów). Środowisko Giedroycia zaczęło krytykować Piłsudskiego, a później sanację za proces Brzeski, Berezę i "ześlizgiwanie się w obcy zachodniej tradycji zamordyzm". Współczesny konserwatysta Kazimierz Michał Ujazdowski zerwał z Jarosławem Kaczyńskim nie wówczas, kiedy ten stracił władzę i nie mógł już rozdawać finansowych fruktów, ale kiedy Kaczyński u szczytu swojej politycznej potęgi zniszczył Trybunał Konstytucyjny i zaczął łamać konstytucję.

Patrząc na to z pewnego dystansu, zastanawiam się, jak polscy konserwatyści - związani dzisiaj głównie z koalicją rządzącą, choć częściej w Trzeciej Drodze niż w KO - poradzą sobie z "bonapartyzmem" budzącym się u Donalda Tuska. Równie ciekawe było obserwowanie, jak konserwatyści w rodzaju Konrada Szymańskiego, Jarosława Gowina czy dużo młodszego środowiska Klubu Jagiellońskiego radzili sobie z "bonapartyzmem" Kaczyńskiego.

Wspomniałem tu o Bocheńskim i Ujazdowskim nie bez powodu. Adolf Maria Bocheński został właśnie (80 lat po tym, jak 18 lipca 1944 zginął w czasie rozminowywania okolic Ankony) przypomniany w książce Kazimierza Michała Ujazdowskiego "Prymat racji stanu". Ta książka jest tyleż hołdem złożonym konserwatywnemu mistrzowi, jak też ukrytą duchową autobiografią samego Ujazdowskiego i pewnego środowiska, które zaczynało swoją drogę w Ruchu Młodej Polski, a dziś jest rozproszone pomiędzy środowiskami "koalicji" i pobrzeżem PiS-u.

Adolf Maria Bocheński zaczynał jako reakcjonista, na złość "demoliberalnemu salonowi", fantazjując na temat monarchii, i to bynajmniej nie konstytucyjnej. Aby w wieku dojrzałym stać się autentycznym konserwatystą i rzadkim w Polsce realistą politycznym. Można zaszydzić sobie parafrazą: kto za młodu nie był twardym prawicowcem...

Ze swoją konserwatywną odpowiedzialnością za państwo, ze swym realizmem, Bocheński musiał się znaleźć w środowisku "Buntu Młodych" Jerzego Giedroycia. Była to jedna z nielicznych w całej polskich historii instytucji "deep state'u", "głębokiego państwa", ale także metapolitycznego zaplecza polityki państwowej. Jedna z nielicznych w całej polskiej historii, gdzie państwo - to płytsze i głębsze - zawsze było rozrywane przez partyjne i prywatne namiętności.

W okresie dojrzałym Bocheński akceptował monteskiański trójpodział władzy, ale rozliczany według kryteriów efektywności rządzenia, a nie jako dogmat, który ma kończyć dyskusję ustrojową tam, gdzie się powinna zaczynać. To także zbliża go do Michała Kazimierza Ujazdowskiego, który dla obrony "trójpodziału" i niezawisłości sądownictwa zrobił wiele i sporo za to zapłacił, jednak nigdy nie traktował sędziów jako uprzywilejowanego lobby, które dla samego siebie ma pisać ustawy i czuwać nad nienaruszalnością własnych przywilejów.

Po wybuchu drugiej wojny światowej Bocheński napisze: "tej wojny nie wypada przeżyć". Są to słowa potwornie smutne u realisty politycznego, który nie był duchową ofiarą polskiej insurekcyjnej głupoty. Niecałe dwa tygodnie po jego śmierci wybuchło Powstanie Warszawskie - najstraszniejsza porażka politycznego realizmu, który przez prawie całe swoje krótkie życie Adolf Maria Bocheński próbował w Polsce zaszczepić.

Cezary Michalski

-----

Bądź na bieżąco i zostań jednym z 200 tys. obserwujących nasz fanpage - polub Interia Wydarzenia na Facebooku i komentuj tam nasze artykuły!