Czy wolno żartować z każdej religii? 10 lat od ataku na "Charlie Hebdo"

10 lat temu miał miejsce zamach na redakcję satyrycznego tygodnika "Charlie Hebdo". W styczniu 2015 roku dwaj terroryści, związani z Al-Ka'idą, rozstrzelali dziennikarzy i rysowników z karabinów maszynowych.

Zamach nie był przypadkowy. Chodziło o ukaranie redakcji, która słynęła z żartów z religii. Kpiny z Jezusa, Mojżesza, Buddy, były standardem, do którego dodano - w imię kultury wolności słowa - proroka Mahometa. To był zresztą gest wsparcia satyryków z Danii. Francuscy redaktorzy uważali, że antyklerykalne czasopismo programowo i demokratycznie powinno korzystać z prawa do bluźnierstwa. Nie oglądano się zatem na żadne groźby. Przeciwnie, podkreślano, że we Francji karykatury ostre, przekraczające granice dobrego smaku - są częścią dziedzictwa kulturowego sięgającego co najmniej XVIII wieku i Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

Rzeczywiście, satyryczne rysunki skierowane przeciwko królowej Marii Antoninie oraz królowi Ludwikowi XVI, były skrajnie ordynarne. W XIX wieku obrywało się ostro Kościołowi oraz kolejnym monarchom, prezydentom i premierom. To była walka o wolność słowa, która zamieniła się w tradycję. Ostatnio o owej specyficznej tradycji zresztą przypomniała ceremonia otwarcia Igrzysk Olimpijskich nad Sekwaną. Nie brakowało słów oburzenia i w Polsce. Chociaż do przekraczania granic przez tygodnik "Charlie Hebdo" było bardzo daleko.

I to właśnie powinno być pytanie numer 1: co zmieniło się w ciągu dekady od krwawych zamachów w Paryżu? Pamięć o demonstracjach, w których brali udział politycy z całej Europy, rozwiała się. Odruchy solidarności przesłoniły kolejne wydarzenia. Można odnieść wrażenie, że czasy prezydentury Francois Hollande to jakaś inna epoka. Czy pamięć nas zwodzi, czy rzeczywiście tak jest?

W pierwszej kolejności można odnieść wrażenie, że ze Starego Kontynentu wyparował pewien optymizm polityczny i kulturowy. Wciąż wydawało się, że można w ramach państw Unii rozwiązać problemy świata. Owszem, kryzys 2008 roku dał się we znaki, zaś Moskwa pokazywała, że powrót tradycyjnej wojny jest możliwy. Jednak tandem Berlin - Paryż pracował bez większych problemów. USA współpracowały z Europą.

W 2015 roku byliśmy jeszcze przed referendum w sprawie Brexitu oraz przed wyborem Donalda Trumpa na prezydenta. Dla naszych czasów jednak bardziej znamienne było to, jak bardzo z zamachu ucieszono się w wielu miejscach na świecie. Demonstracja solidarności w Paryżu pod hasłem "Je suis Charlie", w której brał udział zresztą Donald Tusk, kontrastowała z anty-zachodnimi nastrojami na całym globie. Kto ma dobrą pamięć, przypomni sobie także, że w USA wiele wpływowych osób nawet po zamachach kręciło nosem na ostre karykatury.

W samej Francji Emmanuel Todd opublikował książkę, w której potępiał śmianie się nie z własnej religii, ale z religii innych ludzi - ludzi, którzy ekonomicznie znajdowali się w gorszej sytuacji niż redaktorzy z pokolenia '68. Sięgam po książkę i nadal sądzę, że wymowa dzieła intelektualisty pozostaje zbyt dwuznaczna, granica pomiędzy zrozumieniem a usprawiedliwieniem wydaje się zanadto płynna. Ale może się mylę.

Po 10 latach tygodnik "Charlie Hebdo" nadal się ukazuje, nawet w większym nakładzie. A jednak redakcja pracuje w ukryciu. Od dekady walka o prawo do bluźnierstwa toczona dalej, lecz nie beztrosko. Opowiadają o tym zresztą rysownicy. Jeśli nawet zapominają o zagrożeniu, przypomina im o nim obecność uzbrojonej po zęby ochrony. Za publikowanie karykatur Mahometa płaci się dziś zdecydowanie wyższą cenę.

Dziennikarz, Philippe Lançon, napisał wstrząsającą relację o tym, jak cudem przeżył zamach i jak ratowano mu życie (w polskim wydaniu znakomita książka nosi tytuł: "Strzęp"). Zdradza w wywiadzie, że obecnie pisze teksty z mniejszym sarkazmem, ale z większą ironią. To bodaj najtrafniejsze podsumowanie owych 10 lat, podczas których miały miejsce kolejne zamachy, do Europy wróciła regularna wojna, wreszcie optymistyczny projekt Zjednoczonej Europy wytracił dużo z dawnej energii. O naszych obawach w Europie wypowiadamy się z mrocznym dystansem.

Jarosław Kuisz

-----

Bądź na bieżąco i zostań jednym z 200 tys. obserwujących nasz fanpage - polub Interia Wydarzenia na Facebooku i komentuj tam nasze artykuły!