Negocjacje w cieniu wojny. Dalej niż bliżej końca konfliktu

Od 24 lutego trwa wojna w Ukrainie. Kilka dni po jej wybuchu strony rosyjska i ukraińska spotkały się na Białorusi, by rozpocząć negocjacje pokojowe. W tym samym czasie Rosjanie potężnie ostrzelali Charków, a Ukraina odebrała jasny sygnał - negocjacje będą się toczyć "po rosyjsku", czyli w nie do końca cywilizowany sposób, z dominującą roli Rosji.

Od tego czasu obie strony, w różnych formatach, spotykają się dość regularnie. Efekty? Mizerne. Można natomiast dostrzec minimalną zmianę postawy z obu stron, które przejawia się w proponowaniu nowych rozwiązań. Jedni odbierają to jak kupowanie czasu, np. na przegrupowanie wojsk lub dostawy zaopatrzenia, a inni jako rzeczywisty sygnał do zbliżającego się porozumienia. Na brak przełomu zwracają uwagę analitycy m.in. z Polskiego Instytutu Spraw Międzynarodowych i Ośrodka Studiów Wschodnich.

Jaki jest więc stan gry podczas kolejnej tury negocjacji, które rozpoczęły się 1 kwietnia? Nie należy spodziewać się przełomu. Dość powiedzieć, że strony spotkają się w formie zdalnej, a będzie to w zasadzie dokończenie ostatniej tury negocjacji w Stambule.

Rosjanie chcą neutralnego statusu Ukrainy, co wiązałoby się z rezygnacją z przynależności do sojuszy wojskowych. Rosja chce na mocy porozumienia zakazać Ukrainie rozmieszczenia obcych baz wojskowych i organizacji ćwiczeń z udziałem państw NATO. Niezmiennie pojawia się postulat tzw. demilitaryzacji i zapewnienia swobody dla języka rosyjskiego. Jednocześnie Rosjanie nie sprzeciwiają się członkostwu Ukrainy w Unii Europejskiej. Zaznaczają natomiast, że wszystkie decyzje nie obejmują Krymu, Donbasu i Ługańska, których status uważają za niepodlegający dyskusji.

Ukraińcy chcą, by część porozumienia stanowił nowy traktat międzynarodowy, dający Ukrainie gwarancję bezpieczeństwa, działający na wzór art. 5 NATO. Chce, by traktat podpisało kilkanaście państw, a wśród nich są m.in. Rosja, USA, ale także Polska, Niemcy, Włochy, Kanada, Turcja i Izrael. Jakub Kumoch z Kancelarii Prezydenta Andrzeja Dudy potwierdził doniesienia, że Polska ma się znaleźć wśród ukraińskich gwarantów bezpieczeństwa.

Ukraina chce też zorganizować referendum, ale tylko w momencie, kiedy wojska rosyjskie cofną się na pozycje sprzed agresji. To jeden z najważniejszych elementów negocjacyjnych Ukrainy, którego Rosja zaakceptować nie chce.

Prezydent Ukrainy Wołodymyr Zełenski zapowiedział, naciskany również przez wewnętrzne siły, że Kijów nie zaakceptuje kompromisów dotyczących suwerenności i integralności terytorialnej, a dla jego państwa najważniejsze jest uzyskanie wielostronnych gwarancji bezpieczeństwa. Negocjatorzy Zełenskiego nie mają wielkiego pola do manewru, jeśli chodzi o negocjacyjne ustępstwa, bo wojsko ma wysokie morale, a społeczeństwo znajduje się w bojowym nastroju - to efekt sukcesów na polu bitwy i sprawnej komunikacji.

Rosjanie natomiast do negocjacji podchodzą ze spokojem. Nieustannie prowadzą działania militarne, choć przegrupowują swoje siły z północy i centralnej części kraju na południowy wschód. Zachodnie służby wywiadowcze potwierdzają, że ten moment jest wykorzystywany do uzupełnienia zaopatrzenia i rotacji wojsk. Rosja kupuje więc sobie czas, którego potrzebuje, bo sytuacja na froncie od początku agresji nie układa się po jej myśli.

Co ważne, a co wybrzmiewa też w słowach ukraińskich dyplomatów, Ukraina nie ma elementarnego zaufania do Rosji. Obawia się, że Rosjanie tak będą chcieli rozszerzyć elementy negocjacyjne, by zapewnić sobie polityczny wpływ na dalsze losy Ukrainy.

Jedno wydaje się nieuniknione - jeśli w ogóle dojdzie do porozumienia pokojowego, to jego architektami najpewniej będą Wołodymyr Zełenski i Władimir Putin. Na obecnym etapie, co podkreślają eksperci i negocjatorzy, porozumienie jest niemożliwe. Dlatego też w kluczową rolę wchodzi prezydent Turcji Recep Tayyip Erdogan, który chce zorganizować bezpośrednie rozmowy Zełenskiego i Putina. Turcja od jakiegoś czasu prowadzi aktywną politykę w tej kwestii, bo zależy jej na dobrych relacjach zarówno z Rosją, jak i Ukrainą.

Rosjanie podkreślają natomiast, że do takiego spotkania może dojść dopiero w momencie podpisywania porozumienia pokojowego.

Ukraińcy liczą na Erdogana. A jego rola jest o tyle ciekawa, że on sam pozycjonuje się jako mediator tego konfliktu. Sam prezydent Turcji, który pośrednio rozmawia z dwiema stronami, mówił o warunkach, na jakie Rosja może przystać. To m.in. bezproblemowe ubieganie się o członkostwo Ukrainy w UE.

- Właśnie dzięki temu, że się zaangażował, udało się przenieść negocjacje z Białorusi do Turcji. Stworzyć właściwą atmosferę. W związku z tymi sukcesami dyplomacji tureckiej, pewnie jeszcze uda mu się zorganizować spotkanie Zełenskiego i Putina. Będziemy za to wdzięczni - mówił Dmytro Kułeba, szef ukraińskiego MSZ.

- Mój prezydent jest gotowy do spotkania z prezydentem Putinem. Rozumiemy, że to Putin jest jedynym człowiekiem, który podejmuje decyzje w Rosji. Nie rozwiążemy najważniejszych kwestii bez rozmowy z Putinem. Nie ulega jednak wątpliwości, że prezydent Zełenski będzie podczas nich chronił każdego centymetra naszego kraju. Jesteśmy gotowi do dyplomatycznego zakończenia tej wojny - podkreślał w Polsat News.

Kułeba w licznych wywiadach podkreślał, że jego kraj jest gotów rozważyć tzw. neutralność Ukrainy w zamian za szerokie gwarancje bezpieczeństwa. Jak podkreśla, lista krajów dających takie gwarancje musi być dostatecznie długa i poważna, by zaakceptować takie rozwiązanie. Plan gry jest więc taki - jeśli sytuacja się wykrystalizuje, Kułeba jest gotów spotkać się ze swoim rosyjskim odpowiednikiem Siergiejem Ławrowem. Dopiero w kolejnym kroku Zełenski może spotkać się z Putinem.

Porozumienie pokojowe wydaje się więc na dziś melodią odległej przyszłości.

Łukasz Szpyrka