Czy studia wpływają na zarobki? Raport nie pozostawia złudzeń

27 sierpnia 2025 r. Komisja Europejska przedstawiła raport Investing in Education 2025, w którym przeanalizowano zależność między poziomem wykształcenia a wysokością zarobków. Z danych wynika, że każdy dodatkowy rok studiów oznacza średnio o 7 proc. wyższe wynagrodzenie. W praktyce absolwenci uczelni zarabiają około jedną trzecią więcej niż osoby z wykształceniem średnim i niemal o dwie trzecie więcej niż ci, którzy zakończyli edukację na szkole podstawowej. Komisja podkreśla, że ta różnica to nie tylko kwestia dyplomu, ale przede wszystkim rosnącego zapotrzebowania na specjalistów z wyższymi kwalifikacjami.

Zróżnicowanie między krajami jest duże, co wyjaśniają m.in. lokalne przepisy o płacy minimalnej, struktura sektorowa gospodarki i dostęp do edukacji. Przewaga dochodowa absolwentów uczelni wyższych nad osobami z wykształceniem średnim waha się od poziomów jednocyfrowych w państwach nordyckich po ponad 50 proc. w części Europy Środkowo-Wschodniej: około 6 proc. w Islandii i 9 proc. w Norwegii wobec około 57 proc. na Litwie i około 62 proc. w Turcji. W Polsce wskaźnik ten wynosi około 31 proc., co potwierdza wyraźną premię za dyplom.

Kontekst finansów publicznych pozostaje ważnym tłem dla tych wyników. W 2023 r. wydatki publiczne na edukację w UE nieznacznie odbiły po pandemicznym spadku, osiągając średnio 4,7 proc. PKB i 9,6 proc. całkowitych wydatków sektora instytucji rządowych i samorządowych. Jednocześnie edukacja konkuruje o środki z innymi priorytetami, takimi jak zdrowie, bezpieczeństwo czy polityka energetyczna, dlatego Komisja Europejska apeluje o "przemyślane" inwestycje w kapitał ludzki. W uzasadnieniu wskazuje, że populacje o wyższych umiejętnościach szybciej podnoszą produktywność i lepiej amortyzują wstrząsy gospodarcze, co wzmacnia długoterminową stopę zwrotu z nakładów na naukę.

Najwyższe premie płacowe i największa stabilność zatrudnienia od lat koncentrują się w obszarach STEM oraz w ochronie zdrowia. Informatyka, inżynieria, matematyka, nauki przyrodnicze i kierunki medyczne zapewniają absolwentom największą przewagę na rynku pracy. Dane OECD (raport Education at a Glance 2024, opublikowany we wrześniu 2024 r.) wskazują, że w większości badanych państw dochody osób z dyplomem licencjata STEM są średnio o ok. 30 proc. wyższe niż u osób z wykształceniem średnim, a w przypadku absolwentów studiów magisterskich i doktoranckich przewaga ta przekracza nawet 80 proc. Z kolei absolwenci kierunków związanych z edukacją czy sztuką osiągają zwykle wyraźnie niższe premie płacowe.

Analizy KE i OECD podkreślają, że rosnące znaczenie mają kompetencje cyfrowe, analityczne i techniczne, które wzmacniają pozycję osób po kierunkach informatycznych, inżynieryjnych czy związanych z przetwarzaniem danych. Absolwenci tych dziedzin szybciej podejmują pierwszą pracę, a ich wynagrodzenia rosną dynamicznie już na początku kariery. Krótszy czas zwrotu z inwestycji w edukację wynika z faktu, że pracodawcy intensywnie poszukują specjalistów w obszarach powiązanych z automatyzacją, transformacją energetyczną czy cyfryzacją.

Jednocześnie raport przypomina, że opłacalność studiów zależy także od struktury lokalnych gospodarek i nasycenia rynku osobami wykształconymi. W krajach nordyckich, gdzie systemy wynagrodzeń są wyrównywane przepisami, przewaga płacowa związana z wyższym wykształceniem jest mniejsza. Z kolei w Europie Wschodniej i południowo-wschodniej różnice są wyjątkowo duże, co odzwierciedla mniejszą liczbę osób z wyższym wykształceniem oraz niskie płace w innych segmentach gospodarki.