Europa solidarności: jak wspieramy uchodźców wojennych?

Skala konfliktu za wschodnią granicą Polski stała się wyzwaniem humanitarnym nie tylko dla naszego kraju, ale i dla całej Unii Europejskiej. Działania musiały zostać podjęte na szeroką skalę i natychmiast.

Najnowsze dane dotyczące liczby uchodźców z Ukrainy pojawiły się w grudniu ubiegłego roku. W opublikowanym raporcie za 2023 rok wskazano, że pod koniec tego okresu na terenie Unii Europejskiej przebywało ponad 4,3 mln obywateli Ukrainy. Najwięcej, bo 1,25 mln osób znalazło się w Niemczech, do Polski trafiło z kolei 955 tys. uchodźców. Ostatnie na podium znalazły się Czechy, gdzie uciekających przed wojną osób odnotowano 373 tys.

W dyrektywie Rady Unii Europejskiej z 2001 roku podkreślono, że przygotowanie wspólnej polityki azylowej krajów członkowskich UE, łącznie z ustaleniami europejskimi dotyczącymi azylu, "jest integralną częścią celu Unii Europejskiej, jakim jest ustanowienie i systematyczne powiększanie przestrzeni wolności, bezpieczeństwa i sprawiedliwości, otwartej dla wszystkich tych, których okoliczności zmuszają do poszukiwania na drodze prawnej ochrony w Unii Europejskiej". Dyrektywa powstała ponad dwie dekady temu, kiedy w Europie zaczęto obserwować coraz powszechniejszy napływ osób wysiedlonych ze swoich ojczyzn.

Na podstawie tego dokumentu we wrześniu 2022 roku UE zdecydowała się na przyznanie tymczasowej ochrony Ukraińcom na terytorium państw członkowskich sojuszu. Parlament Europejski odgrywał kluczową rolę w kwestii monitorowania wdrożenia ochrony oraz apelował o jej przedłużenie.

Jak czytamy, ten ruch pozwolił na szybsze udzielanie pomocy, jednocześnie "pozwalając uniknąć przeciążenia krajowych systemów azylowych". W zgłaszanych rezolucjach europosłowie wielokrotnie apelowali do państw członkowskich o solidarność między nimi, a także wsparcie lokalnych społeczności czy ochronę dzieci i kobiet uciekających ze swoich krajów przed wojną.

Należy podkreślić, że wraz z początkiem pełnoskalowej wojny w Ukrainie, zaobserwować można było natychmiastową mobilizację mieszkańców krajów sojuszniczych. Uciekający od wybuchów bomb i zmasowanych ataków rosyjskich dronów znaleźli wsparcie u zwykłych obywateli, którzy otworzyli przed nimi drzwi do swoich domów. Państwo zapewniło z kolei m.in. kontynuację edukacji dzieci i młodzieży w wieku szkolnym, czy pomoc w znalezieniu pracy dla osób dorosłych. Wprowadzono także świadczenia pieniężne - w przypadku Polski jest to program 800+.

W pomoc uchodźcom z Ukrainy był - i nadal jest - zaangażowany niemal cały sojusz. Rada Unii Europejskiej podkreśla na swojej oficjalnej stronie: "Od początku rosyjskiej wojny napastniczej Unia i jej państwa członkowskie zapewniły Ukrainie i jej obywatelom blisko 164,8 mld euro wsparcia". Jak czytamy, 65 proc. całkowitej pomocy dla Kijowa zostało przekazane w formie dotacji lub pomocy rzeczowej, a 35 proc. udzielono w drodze pożyczek na korzystnych warunkach.

Pomoc humanitarna, która również została zapewniona uchodźcom, w ciągu ponad trzech lat pełnoskalowej wojny wyniosła około 3,7 mld euro. To właśnie dzięki tym środkom osoby, które przebywają w Ukrainie bądź opuściły swoją ojczyznę i przebywają w sąsiednich państwach, mogą mieć zapewnione wyżywienie, doraźne schronienie, a także opiekę zdrowotną. Aby miliardy euro zostały przeznaczone na wsparcie dla uchodźców, potrzebna była rewizja budżetu, jakim dysponuje UE. W tym procesie współdecydował Parlament Europejski.

Co więcej, Unia Europejska wygospodarowała z funduszy przeznaczonych na odbudowę po pandemii koronawirusa łącznie około 17 mld euro. Było to możliwe dzięki zmianom w Instrumentie na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), który został częściowo ukierunkowany na pomoc uchodźcom. Zasoby te mogą być rozdzielane przez państwa członkowskie, aby wspierać uchodźców w pilnych potrzebach.

W Europie funkcjonuje także Fundusz Azylu, Migracji i Integracji (FAMI), będący mechanizmem finansowym ustanowionym na lata 2021 - 2027. W ramach tego programu mogą być realizowane m.in. "działania szczególne". Są to projekty, w ramach których Polska otrzymała dodatkowe finansowanie na działania związane z poprawą warunków recepcyjnych dla osób, które ubiegają się o ochronę międzynarodową. Wykorzystywanie środków z FAMI zatwierdził Parlament Europejski, który także kontroluje ten proces.

Jednak wsparcie oferowane państwom członkowskim przez Unię Europejską to nie tylko środki finansowe, ale także pomoc w koordynowaniu unijnych agencji. Ważną rolę odgrywają tutaj m.in. Agencja Unii Europejskiej ds. Azylu, której zadaniem wspieranie przynależnych krajów we wdrażaniu pakietu przepisów UE regulujących chociażby kwestie azylu. Należy wspomnieć także o Frontexie. Agencja ta pomaga np. w organizacji powrotów humanitarnych, umożliwiając tym samym obywatelom spoza Ukrainy i UE dotarcie do ich ojczyzn.

W marcu 2022 roku Komisja Europejska wyszła z inicjatywą stworzenia "Platformy Solidarności". Za jej pośrednictwem państwa członkowskie sojuszu mogą wymieniać się informacjami o posiadanych zdolnościach do przyjmowania uchodźców, czy o potrzebie ewentualnego wsparcia w tym zakresie.

Mimo że wymienione dotychczas formy wsparcia są bardzo ważne, to kluczowym aspektem wsparcia dla uchodźców, którzy szukają schronienia na terenie UE, na dalszym etapie jest pomoc we włączeniu się do społeczeństwa, wśród którego przebywają. Również i w tym zakresie UE opracowała szereg działań skierowanych głównie do osób w wieku szkolnym.

Ruch sojuszu to odpowiedź na trudności młodzieży w przystosowaniu się do nowych warunków edukacji. "Jednym z najważniejszych działań jest kształcenie i szkolenie sprzyjające włączeniu społecznemu - od wczesnego dzieciństwa po szkolnictwo wyższe, z naciskiem na szybsze uznawanie kwalifikacji i uczenie się języków, przy wsparciu z funduszy UE" - wskazano na stronie Komisji Europejskiej. Jednocześnie pokreślono, że to rządy krajowe odpowiadają za politykę społeczną, a UE zapewnia jedynie dodatkowe wsparcie m.in. poprzez finansowanie.

Z danych za 2023 rok wynika, że w pierwszej instancji status uchodźcy przyznano 358 235 osobom, natomiast kolejne 51 250 osób uzyskało akceptację wniosku po złożeniu odwołania bądź ponownym rozpatrzeniu ich prośby. To dane Eurostatu dotyczące decyzji o ochronie międzynarodowej, obejmujące status uchodźcy oraz ochronę uzupełniającą.

W raporcie podkreślono, iż przed dwoma laty "największą grupą, która uzyskała status ochrony w UE byli Syryjczycy (32 proc.), Afgańczycy (18 proc.) i Wenezuelczycy (10 proc) ". Obywatele Ukrainy stanowili natomiast 3 proc. Z kolei europejskim krajem, który pozytywnie rozpatrzył najwięcej wniosków były Niemcy - stanowiły one 37 proc. wszystkich wniosków w Unii Europejskiej.

Biuro Wysokiego Komisarza ds. Uchodźców w prowadzonych statystykach wykazało zaś, że szacuje się, iż pod koniec 2024 roku przymusowo przesiedlonych zostało łącznie 123,2 mln osób na świecie. 40 proc. z nich to dzieci, które nie osiągnęły jeszcze wieku 18 lat.

Trzeba podkreślić, że osoby spoza Unii Europejskiej opuszczają swoje ojczyzny nie tylko ze względu na wojnę - jak chociażby w przypadku Ukrainy - ale także przez prześladowania, przemoc, naruszenia praw człowieka, czy czynniki ekonomiczne. Tych zdarzeń w przyszłości nie da się uniknąć, w związku z czym Europa nadal musi być gotowa do zapewniania wsparcia osobom poszukującym schronienia.

Integracja uchodźców przynosi korzyści ekonomiczne krajom przyjmującym, a ich kapitał ludzki będzie bardzo ważny m.in. w procesie odbudowy Ukrainy po zakończeniu wojny. Badania Komisji Europejskiej pokazują, że integracja uchodźców zwiększa aktywność zawodową, a ich wkład podatkowy z czasem przewyższa początkowe koszty wsparcia. Solidarność europejska okazała się nie tylko imperatywem humanitarnym, ale także mądrą strategią ekonomiczną i społeczną.