System, który "opanował" migrację, szwankuje. Kraj UE ma poważny problem

Duński system migracyjny w ostatnich latach przeszedł jedną z najgłębszych zmian w Europie. Zamiast modelu opartego na integracji i stopniowym włączaniu migrantów w społeczeństwo, Kopenhaga postawiła na podejście znacznie bardziej zachowawcze: pobyt ma być przede wszystkim tymczasowy, a możliwość pozostania w kraju - ograniczona i obwarowana licznymi warunkami.

- Od 2019 roku wszystkie zezwolenia na pobyt są wydawane wyłącznie jako tymczasowe. Uzyskanie stałego pobytu stało się bardzo trudne - mówi Interii Marie Sandberg z Instytutu Saxo na Uniwersytecie w Kopenhadze.

Mówimy tu nie tylko o zmianie przepisów, ale - co podkreśla Sandberg - o całkowitej zmianie filozofii państwa wobec migracji. Uzyskanie prawa do stałego pobytu wymaga dziś lat oczekiwania, spełnienia szeregu wymogów, zdania testów językowych i udowodnienia pełnej samodzielności finansowej.

Ten system uzupełniają kolejne elementy:

• Zaostrzone przepisy, dotyczące łączenia rodzin,
• Większy nacisk na deportacje, 
• Zwiększenie roli programu dobrowolnych powrotów, które państwo aktywnie wspiera finansowo.

- To wyraźna zmiana paradygmatu - od integracji do nacisku na powrót - podkreśla w rozmowie z Interią Marie Sandberg. Co istotne, duński model migracyjny wyróżnia się jeszcze jednym elementem: szerokim politycznym konsensusem.

- Surowe podejście do imigracji wykracza dziś poza podziały polityczne - zaznacza badaczka. Oznacza to, że niezależnie od tego, kto rządzi, kierunek polityki pozostaje zasadniczo ten sam.

Na tym tle jeszcze wyraźniej widać rosnące napięcie między polityką a rzeczywistością gospodarczą. Bo choć Dania konsekwentnie ogranicza migrację, to jednocześnie jej gospodarka coraz bardziej jej potrzebuje - i to nie w przyszłości, ale tu i teraz.

- Nigdy nie mieliśmy tak wysokiego zatrudnienia jak obecnie. Pracodawcy naprawdę chcą mieć pracowników - mówi Interii Jens Arnholtz z Uniwersytetu Kopenhaskiego. To zdanie dobrze oddaje skalę zjawiska: duńska gospodarka działa na pełnych obrotach, a brak rąk do pracy staje się jednym z kluczowych wyzwań.

Zmiana, jaka zaszła na rynku pracy w ciągu ostatnich kilkunastu lat, jest ogromna. Jeszcze niedawno migranci stanowili marginalną część zatrudnionych, dziś ich udział sięga kilkunastu procent. - Prawie cały wzrost zatrudnienia w ostatnich 15 latach wynikał z napływu migrantów - podkreśla Arnholtz w rozmowie z Interią. To oznacza, że bez pracowników z zagranicy rozwój gospodarczy Danii wyglądałby dziś zupełnie inaczej.

Migranci są obecni praktycznie we wszystkich sektorach - od służby zdrowia, przez gastronomię i hotelarstwo, po budownictwo, rolnictwo i przemysł. W wielu przypadkach wypełniają luki, które powstały w wyniku zmian strukturalnych na rynku pracy. - Duńczycy przechodzą do bardziej wykwalifikowanych zawodów, a migranci przejmują te, które zostały pozostawione - jak mówi Interii Arnholtz. To proces, który w dłuższej perspektywie wydaje się nieunikniony, zwłaszcza w kontekście starzejącego się społeczeństwa i rozbudowanego państwa opiekuńczego.

Jednym z fundamentów duńskiego modelu jest bardzo elastyczny rynek pracy. Dla pracodawców oznacza to niskie ryzyko zatrudniania nowych pracowników, także tych z zagranicy.

- Próg zwolnienia pracowników jest bardzo niski, co oznacza, że pracodawcy nie podejmują dużego ryzyka, zatrudniając migrantów - tłumaczy Arnholtz. W praktyce przekłada się to na większą otwartość firm i gotowość do "dawania szansy" osobom bez doświadczenia na duńskim rynku pracy. Wielu migrantów właśnie w ten sposób rozpoczyna swoją drogę zawodową w Danii.

Jednocześnie jednak ten sam mechanizm sprawia, że stabilność zatrudnienia jest ograniczona, a pozycja migrantów - często słabsza niż rodzimych pracowników. To z kolei zaczyna wpływać na szerszy obraz integracji.

Choć Dania skutecznie przyciąga migrantów na rynek pracy, ich integracja ze społeczeństwem pozostaje jednym z najtrudniejszych wyzwań. I to właśnie tutaj, zdaniem ekspertów, system zaczyna się zacinać.

- W Danii panuje przekonanie, że nie radzimy sobie zbyt dobrze z integracją - przyznaje w rozmowie z Interią Jens Arnholtz. Problem ma kilka wymiarów. Z jednej strony część migrantów pracuje w warunkach odbiegających od standardów akceptowanych przez Duńczyków, co budzi obawy o presję na rynek pracy i poziom wynagrodzeń. Z drugiej - wielu z nich, mimo aktywności zawodowej, funkcjonuje poza głównym nurtem społeczeństwa.

- Można mieć pracę i zarabiać, ale jednocześnie żyć w izolacji i nie integrować się z resztą społeczeństwa - mówi Interii Arnholtz. W praktyce oznacza to powstawanie równoległych światów - ekonomicznie powiązanych, ale społecznie oddzielonych.

Jeszcze ostrzej problem ocenia Marie Sandberg. Jej zdaniem źródłem trudności jest sam fundament systemu, czyli nacisk na tymczasowość. - Jeśli nie ma się pewności, że można tu zostać, trudniej planować życie, uczyć się języka czy budować przyszłość - podkreśla w rozmowie z Interią. Ta niepewność towarzyszy migrantom nawet po wielu latach pobytu w Danii, bo pozwolenia na pobyt trzeba regularnie odnawiać.

Szczególnie trudna sytuacja dotyczy młodych migrantów, którzy - jak zauważa Sandberg - często stają przed wyborem między edukacją a spełnieniem warunków niezbędnych do uzyskania prawa stałego pobytu. W kraju, który sam opiera swoją siłę na dobrze wykształconym społeczeństwie, to problem o strategicznym znaczeniu.

Dania stworzyła system, który z jednej strony daje politykom poczucie kontroli nad migracją i odpowiada na społeczne oczekiwania dotyczące bezpieczeństwa, z drugiej - coraz wyraźniej uzależnia gospodarkę od pracy migrantów. To model, który dobrze funkcjonuje na poziomie statystyk i krótkoterminowych efektów gospodarczych, ale jednocześnie generuje napięcia, które mogą ujawnić się w dłuższej perspektywie.

Jak mówią Interii eksperci, kluczowe pytanie nie brzmi już, czy ten system działa, ale jak długo będzie w stanie utrzymać równowagę między restrykcyjną polityką a realnymi potrzebami rynku pracy. Bo dziś coraz wyraźniej widać, że bez migrantów duńska gospodarka nie jest w stanie funkcjonować - a bez ich integracji ten model może w pewnym momencie przestać się spinać.

Tomasz Lejman