Po drugiej stronie Bałtyku rodzi się energetyka przyszłości. Polska bacznie się przygląda

"Firma Kärnfull Next ubiega się o pozwolenie na budowę od czterech do sześciu małych reaktorów jądrowych w gminie Valdemarsvik. Jest to pierwszy od ponad 50 lat wniosek do rządu o pozwolenie na budowę elektrowni jądrowej w nowej lokalizacji w Szwecji" - poinformowała widzów 23 marca szwedzka telewizja publiczna SVT.

Jak dodano na portalu informacyjnym svt.se: "W sierpniu 2025 roku weszła w życie ustawa, która oznacza, że firmy chcące zainwestować w nowe reaktory jądrowe w Szwecji mogą ubiegać się o wsparcie finansowe".

Mowa tu o ustawie autorstwa centroprawicowego rządu Ulfa Kristersson, która utworzyła mechanizm finansowy, pozwalający przeznaczyć ok 20 mld euro na kredytowanie projektów związanych z energetyką jądrową.

Przez 12 lat firmy chcące budować w Szwecji nowe elektrownie atomowe będą mogły korzystać z łatwego dostępu do pożyczek rządowych, oferowanych na preferencyjnych warunkach.

Pierwszym efektem jest właśnie projekt "parku SMR-ów" w Valdemarsvik. Tworzyć go będzie kilka reaktorów modułowych o łącznej mocy ok 1200-1600 MW. Co odpowiada klasycznej elektrowni węglowej lub gazowej.

Ale to tylko skromny początek. Start-up Kärnfull Next tuż przed złożeniem wniosku wykupiła szwedzka firma technologiczna Studsvik AB. Założono ją w 1947 r., jako państwowy instytut badawczy AB Atomenergi, zajmujący się projektowaniem reaktorów jądrowych. Acz niekoniecznie dla celów pokojowych.

"Szwecja zbudowała serię reaktorów jądrowych, aby zapewnić sobie rodzime źródło plutonu (niezbędnego przy budowie bomby atomowej - przyp. aut.). Duże krajowe rezerwy uranu w Szwecji stanowiły więcej niż wystarczające źródło dla reaktorów ciężkowodnych" - opisuje w opracowaniu "The Rise of a White Knight State: Sweden's Nonproliferation and Disarmament History" Johan Bergenäs. Przerażony poczynaniami stalinowskiego Związku Radzieckiego Sztokholm rozpoczął pod koniec lat 40. program budowy własnej bomby atomowej. Inżynierowie z AB Atomenergi zabrali się wówczas ostro do pracy.

"Pod koniec lat 50. XX wieku ukończono budowę reaktorów do produkcji plutonu oraz prognozowanie kosztów produkcji broni (atomowej - przyp. aut.). Jednocześnie szwedzcy konstruktorzy udoskonalili technologię implozji, a plany rozmieszczenia i użytkowania broni jądrowej zostały ukończone" - wyjaśnia Bergenäs.

Szwecja na początku lat 60. była o krok od wejścia w posiadanie własnych ładunków nuklearnych. Ale Związek Radziecki mocno złagodził swą politykę, zaś Waszyngton zaoferował neutralnym Szwedom wzięcie ich pod swój parasol atomowy. Projekt więc wstrzymano i w 1968 r. Sztokholm przystąpił do układu o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej.

AB Atomenergi zostało wówczas sprywatyzowane i pod nazwą Studsvik AB stało się międzynarodową firmą z branży energetyki jądrowej.

Po złożeniu wniosku o zgodę na budowę parku SMR-ów w Valdemarsvik prezes Studsvik Karl Thedéen przekazał mediom, że w ciągu roku prześle rządowi jeszcze kilka podobnych dokumentów.

"Połączenie wiedzy technicznej Studsvik i rozwój projektu Kärnfull Next daje nam doskonałą pozycję do stworzenia silnej platformy rozwojowej nowych projektów energetyki jądrowej w Szwecji" - oznajmił.

Równolegle trwają prace nad reaktorem SEALER, czyli - Swedish Advanced Lead Reactor. 

Oryginalną konstrukcję zaprojektował zespół inżynierów z Królewskiego Instytut Technologicznego w Sztokholmie (KTH), którzy założyli start-up Blykalla. Ich pomysły zachwyciły jednego z ojców rewolucji AI Sama Altmana. Przejął on w 2025 roku zajmującą się projektowaniem modułowych reaktorów firmę Oklo. Altman wraz z funduszami inwestycyjnymi Norrsken Launcher oraz Armada Investment przekazał Szwedom 50 mln dolarów. Dzięki temu trwa właśnie budowa prototypu SEALER-a. Wyróżnia go to, że zamiast wody funkcję chłodziwa będzie pełnił w nim ciekły ołów.

W związku z tym konstrukcja zyska niezwykle wysoką odpornością na awarie. Nawet w momencie przegrzania rdzenia nie nastąpi odparowanie chłodziwa, co jest kluczem do zabezpieczenia przez skażeniami radioaktywnymi. Reaktory Blykalli mają być efektywniejsze energetycznie i bezpieczniejsze od używanych obecnie.

Plan jest taki, że pierwszy zostanie uruchomiony w 2029 r. Po czym powstanie park złożony z sześciu SEALER-ów w Norrsundet, Gävle, jakieś 200 km na północ od Sztokholmu. I to nadal będzie tylko początek wielkiej zmiany.

Temu odradzaniu się energetyki jądrowej w Szwecji towarzyszą sugestie (płynące m.in. z podległej Ministerstwu Obrony - Szwedzkiej Agencji Badań Obronnych), że Skandynawowie powinni wznowić projekt budowy własnej broni atomowej. Zważywszy na potencjał technologiczny, jaki właśnie jest w Szwecji rozwijany, to od strony technicznej realizacja takiego przedsięwzięcia nie powinna nastręczać większych problemów.

Nagły wzrost zainteresowania Sztokholmu energetyką jądrową wynika z prostych przyczyn. Wedle prognoz Szwedzkiej Agencji Energetycznej do 2035 roczne zużycie energii elektrycznej w Szwecji może nawet się podwoić z ok. 140 TWh (terawatogodzin) do 280 TWh. A to z powodu rozwoju nowych gałęzi gospodarki, w tym centrów danych.

Dodatkową motywacją do działania staje się kryzys paliwowy, który zainicjowało zablokowanie przez Iran cieśniny Ormuz.

Wreszcie nie maleje zagrożenie ze strony Rosji. Energia atomowa, wykorzystywana w różnorodny sposób, okazuje się bardzo ważnym gwarantem bezpieczeństwa. Choć na dziś szybkie zwiększenie zdolności produkcji prądu jest dla Szwedów najważniejszym z priorytetów.

Z kolei priorytetem w sąsiedniej Finlandii okazuje się dostęp do ciepła. Dlatego 9 marca 2026 r. spółka energetyczna Helen, będąca własnością miasta Helsinki, ogłosiła, że zamierza wydać do 5 mld euro na budowę sieci modułowych reaktorów jądrowych, gwarantujących tanie ciepło mieszkańcom stolicy Finlandii.

"Helen, która musi sprostać szczytowemu zapotrzebowaniu na zużycie ciepła w chłodne zimowe dni, uważa, że zużycie energii elektrycznej w regionie stołecznym podwoi się w ciągu kilku lat ze względu na elektryfikację, centra danych i rozwój czystych technologii, w tym zielonego wodoru" - informowała agencja Reuters, donosząc o nietypowej inwestycji.

Rosnący apetyt na prąd zmusił Finów, by nowatorsko podejść do kwestii ogrzewania. Z listu intencyjnego, jaki Helen podpisała z firmą Steady Energy, wynika, że ta dostarczy na potrzeby Helsinek 10 małych reaktorów jądrowych. Zostaną one podłączone do sieci ciepłowniczej miasta.

Historia Steady Energy bardzo przypomina karierę Blykalli. Naukowcy i inżynierowie z państwowego ośrodka badawczego VTT Technical Research Centre of Finland założyli start-up, z zamiarem stworzenia reaktora jądrowego idealnie dopasowanego do fińskich potrzeb. A skoro Finom najbardziej potrzeba ciepła, powstał unikalny na światową skalę model LDR-50. Nie wytwarza on energii elektrycznej. Po prostu rozgrzewa się do temperatury 150 stopni Celsjusza i grzeje. Tylko tyle i aż tyle.

Po załadowaniu paliwa grzać będzie bez przerwy nawet 10 lat, nim nadejdzie pora na uzupełnienie w nim pastylek z nisko wzbogaconym uranem. Za sprawą prostoty konstrukcji cena jednego LDR-50 o mocy 50 MW szacowana jest na 100 mln euro. Zaś koszt paliwa na dekadę użytkowania to ok 30 milionów euro.

Jeśli po 2030 r. zgodnie z planem Helsinki przejdą na ogrzewanie reaktorami jądrowymi, przykład ten stanie się zaraźliwym nie tylko dla miast w całej Skandynawii.

Tymczasem obecne zużycie energii elektrycznej w Polsce to ok 170 TWh rocznie. Wedle raportu McKinsey & Company z 2025 r. pt.: "Polska Energetyka 2050: Czas odważnych decyzji" zapotrzebowanie na prąd w kraju nad Wisła w 2040 r. może wynieść nawet 318 TWh. Stanie się tak w momencie, gdy wszystkie elektrownie węglowe będą już tylko wspomnieniem. Zaś jedyna klasyczna elektrownia jądrowa dopiero zacznie działać pełną parą (albo i nie zacznie).

Dorzućmy jeszcze raport Ministerstwa Klimatu i Środowiska z 2024 r., tym razem o budynkach podłączonych do sieci ciepłowniczej. Otóż, jak się doliczono, mieszka w nich ponad 15 milionów Polaków. Co gorsza, są oni przyzwyczajeni do tego, że zimą nie marzną w mieszkaniach. Tymczasem elektrociepłownie mają zwykle powyżej 30 lat, są opalane węglem, wyeksploatowane i trwa proces ich dorzynania opłatami nałożonymi na energię na czele z ETS.

Dodajmy jeszcze jedną polską potrzebę, mianowicie zagwarantowania sobie bezpieczeństwa z powodu szaleństwa, w jakim pogrążyła się Rosja. Nic nie wskazuje na to, by Kreml chciał odejść o swej agresywnej polityki. Co gorsza, po tym jak Donald Trump rozpoczął atak na Iran, wiarygodność Stanów Zjednoczonych, jako gwaranta bezpieczeństwa w naszym regionie, systematycznie maleje.

Jeśli irańska awantura z Izraelem w tle będzie przynosiła USA coraz większe straty, amerykańska opinia publiczna zareaguje niepohamowaną wściekłością, gdy tylko pojawi się konieczność stanięcia przez Waszyngton w obronie kolejnego sojusznika. Każdy lokator Białego Domu będzie musiał brać to pod uwagę.

Polska znalazła się więc w punkcie, gdy coraz bardziej potrzebuje:

• prądu,
• ciepła
• i bezpieczeństwa.

I nikt inny zabezpieczenia tych potrzeb jej nie zagwarantuje. Jest zdana przede wszystkim na własne siły.

Ale po drugiej stronie Bałtyku rodzi się całościowy model dbania o potrzeby bardzo podobne do polskich. Zapowiada się też, że będzie efektywny i całkiem niedrogi. W tym miejscu wnioski nasuwają się same. Zwłaszcza że kraje skandynawskie od dłuższego czasu otwarcie komunikują Warszawie, że są otwarte na każdy rodzaj kooperacji.

Andrzej Krajewski