Na Węgrzech powstanie urząd o uprawnieniach bez precedensu w skali Europy
Węgierski premier Péter Magyar mocno przyspiesza. Wprowadza istotne zmiany systemowe i powołuje superurząd, który ma rozliczyć poprzedników. Cytuje przy tym słowa... swojej byłej żony. A wszystko to w ramach operacji "Oczyszczający ogień".
"D-Day" - termin nierozerwalnie kojarzony z lądowaniem w Normandii 6 czerwca 1944 r. - ma symbolizować początek "odzyskiwania Węgier z rąk mafii przez samych Węgrów". Ten dzień nadszedł 22 czerwca. Péter Magyar przystępuje do realizacji najważniejszego punktu swojego programu wyborczego - rozliczenia poprzedników. Swoje działania określił mianem operacji "Oczyszczający ogień".
"Mafijny świat Fideszu"
Poniedziałkowe wystąpienie Pétera Magyara, wygłoszone w ramach oświadczeń przed rozpoczęciem obrad Zgromadzenia Krajowego, trwało niespełna godzinę.
Rozpoczął je od przywołania historii i okoliczności zabójstw włoskich prokuratorów walczących z sycylijską mafią - Giovanniego Falcone (zamordowanego w maju 1992 r.) oraz Paolo Borsellino (zabitego w lipcu tego samego roku). Magyar budował paralelę między strukturami włoskiej mafii a - jak to ujął - "mafijnym światem Fideszu". Mówił o przejętym państwie, finansowanej z budżetu propagandzie oraz o układach o charakterze klanowym.
Wśród przykładów wymieniał otoczenie premiera Viktora Orbána, a także Jánosa Lázára (byłego ministra transportu), Pétera Szijjártó (byłego szefa MSZ) oraz Lőrinca Mészárosa (najbogatszego Węgra i bliskiego współpracownika Orbána). Jak podkreślał Magyar, trudno wskazać obszar życia publicznego czy gospodarki, który nie zostałby - w jego ocenie - zawłaszczony przez Fidesz.
- Nie możemy upuścić igły na Węgrzech tak, by upadła tam, gdzie członkowie mafii Orbána czegoś nie ukradli - mówił.
Magyar przekonywał również, że dobiega końca era bezkarności, a państwo przestaje być "zakładnikiem" zorganizowanych grup interesu. W swoim wystąpieniu przywołał także słowa swojej byłej żony, Judit Vargi, byłej minister sprawiedliwości.
Na początku swojej działalności politycznej, w marcu 2024 r., Magyar ujawnił nagranie, które odbiło się szerokim echem. Varga - jeszcze jako urzędująca minister - mówiła w nim o praktykach polegających na "ukręcaniu łba" sprawom, w których mogłoby dojść do obciążenia działaczy Fideszu. Jak stwierdziła, "system Orbána to mafia, z której nie można wyjść".
Zobacz również:
Węgry. Kadencyjność parlamentarzystów
Co ma stanowić remedium na ten problem? Kompleksowe działania przeciwko "węgierskiej mafii" ujęto w 17. nowelizacji ustawy zasadniczej. To właśnie ona przewiduje powołanie "superorganu" antykorupcyjnego o uprawnieniach bez precedensu w skali europejskiej.
Nowelizacja konstytucji wprowadza również limit kadencji poselskich - parlamentarzyści nie będą mogli sprawować mandatu dłużej niż 12 lat. Rozwiązanie to ma przeciąć "macki politycznej ośmiornicy", która przez lata budowała sieć wpływów, łącząc świat biznesu i polityki.
Rząd zapowiada także ograniczenie liczby tzw. ustaw kardynalnych, czyli takich, które wymagają większości dwóch trzecich głosów zarówno do uchwalenia, jak i nowelizacji. Istnieje bowiem realne ryzyko, że w kolejnym parlamencie żadna partia nie uzyska takiej większości, co groziłoby paraliżem państwa.
Zobacz również:
Instytucja ustaw kardynalnych sięga 1990 r. i była elementem ponadpartyjnego kompromisu ustrojowego: w zamian za wprowadzenie konstruktywnego wotum nieufności rząd uzyskał szczególną ochronę części ustaw. Z czasem jednak ich liczba wzrosła z około 20 do - według różnych szacunków - nawet tysięcy. Odwracanie tego procesu będzie poważnym wyzwaniem prawnym; trudno zakładać, że TISZA zdecyduje się na indywidualną nowelizację każdej z tych regulacji.
Według przedstawicieli Tiszy część obowiązującego ustawodawstwa służyła utrwalaniu "mafijnego państwa".
Istotne zmiany mają objąć również system oświadczeń majątkowych. Dotychczas posłowie nie ponosili odpowiedzialności za składanie nieprawdziwych deklaracji. Zapowiadana reforma ma to zmienić - za fałszywe oświadczenia grozić będzie odpowiedzialność karna, włącznie z karą pozbawienia wolności.
Zobacz również:
Węgry. Powstanie nowy superurząd
Za warstwę rozliczeń gospodarczych odpowiadać ma Urząd ds. Odzyskiwania i Ochrony Majątku Narodowego - kluczowy element programu TISZA w zakresie rozliczeń rządów Fidesz-KDNP.
Premier zapowiada, że instytucja zostanie powołana przez Zgromadzenie Krajowe i będzie przed nim odpowiadać, co ma wzmocnić funkcję kontrolną parlamentu.
Jego funkcjonowanie ma opierać się na mechanizmie delegowania specjalistów z istniejących instytucji, takich jak administracja skarbowa, służby celne czy organy ścigania. Do pracy mają zostać pozyskani m.in. prokuratorzy, policjanci, eksperci podatkowi, biegli rewidenci oraz informatycy.
Zakres kompetencji urzędu będzie szeroki. Otrzyma on uprawnienia do wydawania poleceń policji i prokuraturze w prowadzonych postępowaniach, a także do przejmowania spraw od innych organów oraz monitorowania ich przebiegu. W postępowaniach karnych urząd ma występować jako oskarżyciel publiczny.
Niezależnie od tego będzie mógł inicjować postępowania cywilne - w tym wnosić o unieważnienie umów w przypadku rażącej dysproporcji wartości lub dochodzić roszczeń z tytułu bezprawnego wzbogacenia. Jako przykład wskazywano możliwość podważenia transakcji zakupu przez państwo biurowców w Budapeszcie od Istvána Tiborcza (zięcia premiera) za ok. 300 mld HUF, przy szacowanej wartości rynkowej na poziomie ok. 50 mld HUF.
Zobacz również:
Pracownicy urzędu uzyskają dostęp do rejestrów bankowych i innych baz danych, z zachowaniem przepisów o ochronie danych osobowych. Instytucja będzie mogła również inicjować zabezpieczenia majątkowe, w tym zajęcia mienia i blokady rachunków, już na etapie wstępnej analizy ryzyka, w przypadku podejrzenia popełnienia przestępstwa.
Budżet urzędu szacowany jest na ok. 10 mld forintów rocznie (ok. 121 mln zł). Finansowanie ma pochodzić m.in. z oszczędności po likwidacji Urzędu Ochrony Suwerenności - sztandarowej instytucji Fideszu, zajmującej się monitorowaniem wpływów zagranicznych, której budżet wynosił ok. 6 mld forintów. Premier argumentuje, że koszty korupcji na Węgrzech sięgają 8-10 proc. PKB, a ich ograniczenie pozwoli zwiększyć nakłady na ochronę zdrowia, edukację i infrastrukturę.
W celu przyciągnięcia wysoko wykwalifikowanych kadr oraz ograniczenia ryzyka korupcji przewidziano ponadprzeciętne wynagrodzenia: prezes ma otrzymywać siedmiokrotność średniego wynagrodzenia (na poziomie pensji ministerialnej), a wiceprezesi - 5,6-krotność. Kierownictwu urzędu przysługiwać będzie immunitet, a ze względu na charakter działań - również całodobowa ochrona.
Projekt nowelizacji od poniedziałku 22 czerwca do piątku poddany jest konsultacjom społecznym, prowadzonym za pośrednictwem strony rządu - co stanowi novum w węgierskiej praktyce.
Wyniki konsultacji mają zostać przedstawione 30 czerwca. Premier zapowiedział, że po ich uwzględnieniu projekt trafi do parlamentu 6 lipca. Plan zakłada przyspieszoną ścieżkę legislacyjną, tak aby proces wyłaniania władz urzędu mógł rozpocząć się jeszcze latem, a sama instytucja - rozpocząć działalność na początku września.
Węgrzy chcą rozliczenia Fideszu
Powołanie Urzędu to jeden z najważniejszych momentów politycznych dla TISZA - ma on stanowić dowód jej sprawczości. Węgrzy wielokrotnie słyszeli o korupcji, defraudacji majątku narodowego i wzbogacaniu się rodzin polityków Fideszu; teraz oczekują konkretnych rozliczeń. W konsekwencji działalność urzędu będzie pod silną presją społeczną, nastawioną na szybkie i widoczne efekty.
Należy się również spodziewać, że proces ten przybierze formę medialnego spektaklu, który rządzący będą starali się wykorzystać do wzmocnienia własnego poparcia. Równocześnie kluczowym wyzwaniem pozostanie wykazanie, że nowa instytucja działa niezależnie i nie jest narzędziem politycznej kontroli.
Dominik Héjj
