"Efekt Trumpa" nie zadziałał w przypadku AfD. Kruche fundamenty sukcesu

Łukasz Rogojsz, Interia: 20,8 proc. głosów, drugi wynik w stawce i dwukrotne zwiększenie poparcia względem wyborów parlamentarnych z 2021 roku. AfD może otwierać szampana?

Prof. Ireneusz Karolewski: - To jest ich olbrzymi sukces. Mówimy o podwojeniu wyniku z 2021 roku, który i tak był wtedy wysoki jak na partię prawicowo-ekstremistyczną. Z obecnym wynikiem AfD jest teraz partią ludową, drugą co do wielkości formacją na scenie politycznej Niemiec. A jeżeli rzucimy okiem, gdzie AfD była najsilniejsza, to wygrała te wybory we wszystkich landach wschodnich.

Czyli jak w Polsce: Niemcy podzielone na pół.

- To jest nawet podział na trzy, a nie na pół, bo w Bawarii bezapelacyjnie dominuje CSU, czyli prawicowe skrzydło CDU/CSU. Nie licząc Bawarii, CDU wygrało w większości landów zachodnich Niemiec, poza landami małymi, czyli w Bremie, Hamburgu i Kraju Saary.

W kampanii absolutnie wszystko grało na korzyść AfD: zamachy terrorystyczne z udziałem migrantów, kryzys migracyjny, recesja niemieckiej gospodarki, sytuacja geopolityczna na świecie. Mimo tego, skończyło się tylko na 20,8 proc. AfD może mieć poczucie niedosytu?

- Z pewnością. Sam zakładałem, że to będzie wynik na poziomie 24-25 proc. AfD bardzo korzystała na zamachach terrorystycznych, które odbywały się w ostatnich miesiącach. Nie bez powodu szwajcarski dziennik "Neue Zürcher Zeitung" pisał, że krwawe zamachy terrorystyczne stały się elementem niemieckiej codzienności. Dlatego spodziewałem się, że AfD skorzysta na tym jeszcze bardziej, i że na ostatniej prostej może wystąpić tzw. efekt Trumpa, czyli że Niemcy nie będą przyznawać się ankieterom do popierania AfD, bo jest to wciąż wstydliwe w mainstreamie. Tymczasem okazało się, że przedwyborcze sondaże bardzo dokładnie oszacowały skalę poparcia nacjonalistów.

Skoro było tak idealnie, ale skończyło się na 20,8 proc., to czego zabrakło?

- SPD i Zieloni byli w stanie zmobilizować protesty społeczne przeciw AfD, które najwidoczniej okazały się skuteczne, choć nie w landach wschodnich. W Turyngii AfD zdobyła prawie 39 proc. głosów, choć to właśnie tam partia ma charakter neofaszystowski.

Co było decydujące dla wzrostu AfD, dla ich wyniku?

- Problematyka bezpieczeństwa wewnętrznego i migracja. Na tym rosła AfD, ale też dużo stracili SPD i Zieloni. Poza AfD tylko Friedrich Merz, lider CDU/CSU, efektywnie podejmował ten temat. Chadecy rozpoznali skutecznie, że jest to poważny problem, na który nie reagowało SPD, nie licząc kilku populistycznych wypowiedzi Olafa Scholza, z których później niewiele wynikło (np. że będą wzmożone ekstradycje migrantów bez prawa do azylu).

Co to znaczy "rozpoznali skutecznie"?

- Merz w wiarygodny sposób reprezentował oczekiwania Niemców w tym obszarze, chociaż też nie uniknął populizmu, bo mówił m.in. o całkowitym zamykaniu niemieckich granic i przywróceniu na nich pełnej kontroli, co jest niemożliwe, bo stanowiłoby złamanie prawa unijnego. Niemniej to chadecy okazali się dla Niemców najbardziej wiarygodni, gdy chodzi o zapewnienie bezpieczeństwa w niemieckich miastach i na niemieckich ulicach.

Skąd taki wniosek?

- Przede wszystkim z badań sondażowych, w których pytano Niemców o ich percepcję kompetencji każdej partii w poszczególnych dziedzinach funkcjonowania państwa. W kwestii gospodarki bezapelacyjnie wygrywała CDU/CSU. W polityce migracyjnej numerem jeden była AfD. Jednak w polityce bezpieczeństwa ponownie górą była CDU/CSU. Sondaże pokazywały też, że CDU/CSU zyskiwała wyborców SPD i Zielonych, dla których priorytetem jest bezpieczeństwo, z kolei traciła na rzecz AfD wyborców, którzy priorytetyzowali opanowanie kryzysu migracyjnego.

Pogłębiający się kryzys gospodarczy nie napędzał AfD poparcia? W ten temat też sporo zainwestowali politycznie, a była to jedna z największych słabości rządu Scholza.

- AfD rośnie głównie na fali niezadowolenia z polityki migracyjnej i wynikającej z tego polityki bezpieczeństwa wewnętrznego. W kwestiach gospodarczych AfD jest zapatrzona w Trumpa i politykę izolacjonizmu. Z kolei, jeśli zajrzymy w dokumenty programowe AfD i manifesty polityczne prominentnych członków tej partii, to ich wizja polityki międzynarodowej jest wizją bez demokratycznej Ameryki, ale z Chinami, Iranem i Rosją. To w takim autokratycznym kwartecie miałyby się odnaleźć Niemcy rządzone przez AfD. CDU/CSU jest pod względem spojrzenia na gospodarkę dużo bardziej tradycyjna - inwestycje w przemysł, wspieranie rodzimej gospodarki, relatywnie duża otwartość w międzynarodowym handlu - a przez to dużo strawniejsza dla szerokich mas elektoratu. Dla dużej części wyborców klasy średniej, zwłaszcza wyższej klasy średniej, chadecy mają znacznie wyższe kompetencje gospodarcze niż AfD.

Co z frekwencją? Okazała się rekordowo wysoka w najnowszej historii Niemiec - 82,5 proc. Doszło do zrywu obywatelskiego? Niemcy stwierdzili, że w kwartecie z Chinami, Iranem i Rosją zupełnie siebie nie widzą?

- Głównym czynnikiem mobilizacyjnym była nie polityka zagraniczna, ale kwestia gospodarki. Niemcy dostrzegają trwającą od ponad dwóch lat recesję i upadek krajowego przemysłu, którego symbolem jest potężny kryzys Volkswagena. To efekt 20 lat błędów kolejnych rządów, takich jak postawienie na tanie surowce energetyczne z Rosji i oparcie się na eksporcie na rynek chiński. W ostatnim czasie i jedno, i drugie się załamało. Naprawa obecnej sytuacji wymaga olbrzymich nakładów na gospodarkę oraz infrastrukturę. Wyborcy w Niemczech, zwłaszcza klasa średnia, mają poczucie, że państwo niemieckie od lat - już za rządów Angeli Merkel, ale przede wszystkim za rządów Scholza - nie spełnia swoich absolutnie podstawowych zadań. Nie było w stanie zapewnić funkcjonującej infrastruktury i nie było w stanie zapewnić bezpieczeństwa wewnętrznego. Jeśli państwo nie jest w stanie wywiązać się z podstawowych zadań, to trudno dziwić się, że dochodzi do politycznej katastrofy rządzących. Przekonała się o tym SPD i w dużo mniejszym wymiarze Zieloni.

Niemiecki polityczny mainstream ma pomysł, jak zagospodarować kluczowe dla Niemców tematy, jednocześnie nie przejmując programu i rozwiązań proponowanych przez AfD? W kampanii Merz głosował w sprawie polityki migracyjnej razem z AfD, ale spadła za to na niego lawina krytyki, więc to mocno ryzykowny kierunek.

- Do tej pory CDU/CSU nie miało takiego pomysłu. Kiedy Merz w 2022 roku został przewodniczącym partii, obiecywał, że poparcie społeczne dla AfD spadnie o połowę, tymczasem minęły trzy lata, a ono nie tyle nie spadło o połowę, ale dwukrotnie wzrosło. Wtedy chadecy byli w opozycji, więc ich pomysły i plany miały charakter bardziej publicystyczny. Teraz obejmą władzę, więc będą mieć okazję, żeby zrealizować swoje obietnice, wcielić w życie pomysły i wykazać się przed milionami niezadowolonych Niemców.

W koalicji z rozbitą i skompromitowaną SPD może być trudno się wykazać. Na to czeka AfD.

- To pierwszy przypadek, gdy tzw. wielka koalicja w rzeczywistości jest bardzo mała i dysponuje niedużą większością w Bundestagu. Teraz pytanie, kto będzie w niej nadawać ton - CDU/CSU ze swoimi pomysłami na problemy, na których poległ Scholz i jego koalicjanci, czy SPD, która będzie chciała kontynuować swoją nieskuteczną politykę.

Chadecy faktycznie mają recepty na kluczowe dla Niemców bolączki? Zwłaszcza te, na których wyrosła AfD?

- Na swoje nieszczęście nie mają ich zbyt wiele. Jeśli chodzi o kryzys migracyjny, to ich propozycją jest to, co mówili w kampanii: zamykamy granice, wznawiamy kontrole i koniec. Nie ma odpowiedzi ani na to, co zrobić z ludźmi, którzy już do Niemiec się dostali, ani z tymi, którzy przyjeżdżają tutaj legalnie, ale zostają łamiąc prawo, bo nie legalizują swojego pobytu. Dodatkowo: Niemcy potrzebują 400 tys. nowych rąk do pracy każdego roku, a w kraju tych rąk nie ma. A jeśli ich nie będzie, rząd nie ma co marzyć o pokonaniu recesji. Tymczasem chadecy zupełnie ignorują fakt, że problem migracji to kwestia niezwykle złożona.

A może po tych trzech latach jest już za późno, żeby zmarginalizować AfD tak, jak obiecywał Merz w 2022 roku?

- To kluczowe pytanie dla przyszłości niemieckiej polityki. Uważam jednak, że AfD jest partią jednego tematu. Powstała w 2013 roku jako partia antyunijna, ale z tamtej AfD niewiele zostało. Szybko przejęły ją dość radykalne, neofaszystowskie środowiska. Ich przedstawiciele wprawdzie nie zasiadają w kierownictwie partii, ale to te środowiska narzucają dyskurs polityczny wewnątrz ugrupowania. W ten sposób AfD stała się partią etniczno-autorytarną, którą jest obecnie. Funkcjonują tylko dlatego, że duża część Niemców, zwłaszcza na wschodzie kraju, jest niezadowolona z migracji. Poza krytyką polityki migracyjnej AfD nie oferuje Niemcom niczego więcej, niczego konstruktywnego. Nie mają kompetencji gospodarczych, nie mają pomysłu na politykę zagraniczną, nie są partią sprawiedliwości społecznej.

A jednak Alice Weidel, współprzewodnicząca AfD, podczas wieczoru wyborczego powiedziała, że partia jest "mocno zakotwiczona" na niemieckiej scenie politycznej. Ta kotwica to wyłącznie jeden temat i łatwo będzie ją odczepić?

- Pytanie, co to znaczy kotwica. Biorąc pod uwagę liczbę wyborców i mandatów w Bundestagu, AfD z pewnością jest mocno zakotwiczona. Mówimy w końcu o drugiej największej partii na niemieckiej scenie politycznej. Tyle, że to partia, z którą nikt nie chce współpracować, a dotychczasowe polityczne inicjatywy ustawodawcze AfD są dyletanckie, zupełnie jakby nie mieli pojęcia, jak funkcjonuje parlament. Ponadto w kampanii CDU/CSU przekonała się, jak potężna krytyka spada na tego, kto choćby próbuje porozumieć się z AfD. Dlatego AfD może poszerzać swoje wpływy, ale nadal będzie izolowana, więc w praktyce nie będzie w stanie z nich skorzystać.

Pytanie, czy ten kordon sanitarny, stworzony przez polityczny mainstream, nie będzie dalej pompować AfD jako jedynej prawdziwej opozycji i jedynej partii sprzeciwu wobec status quo.

- Tak, ale AfD sama chce stać się szanowaną partią mainstreamu. Podobnie jak chciała tego skrajnie prawicowa Wolnościowa Partia Austrii (FPÖ). Scenariusz, w którym za cztery lata AfD wygra wybory, tak jak zrobiła to FPÖ w Austrii, i dostanie misję tworzenia rządu nie jest scenariuszem nierealnym. Tylko pytanie, czy będzie w stanie taki rząd stworzyć, czy znajdzie się ktoś, kto zaryzykuje wszystko i podejmie z nimi współpracę.

Tego nie wiemy. Władza i wpływy skusiły w polityce już niejednego.

- Wszystko zależy od skuteczności nowej koalicji rządzącej. Przyszłość AfD również. Jeśli ta koalicja zdoła przynajmniej częściowo rozwiązać problemy migracyjne, jeżeli będzie w stanie rozwiązać problem recesji, a przynajmniej w wiarygodny sposób się z nim zmierzy, jeżeli podejdzie z pomysłem do tematów, na których punktowała lewica (wysokie ceny żywności, wysokie ceny energii, wysokie czynsze), to AfD będzie tracić na znaczeniu. Natomiast jeśli SPD będzie skutecznie blokować w nowej koalicji kurs na realne zmiany, to za cztery lata AfD ma wygraną w kieszeni.

W kontekście kolejnych wyborów celem AfD najpierw było przejęcie władzy, ale na wieczorze wyborczym Weidel wprowadziła korektę i teraz celem jest prześcignięcie CDU/CSU.

- Jeżeli AfD pokona CDU/CSU, to będzie najsilniejszą partią w Niemczech, a to znaczy, że wygra wybory. Otrzyma wówczas od prezydenta misję stworzenia rządu i może mieć własnego kanclerza.

Najpierw musi jej się udać ten rząd stworzyć. Koncepcja kordonu sanitarnego wobec skrajnej prawicy wytrzyma kolejne cztery lata?

- To zależy od tego, na ile CDU/CSU będzie mogła porozumieć się z SPD co do kluczowych kwestii, takich jak nowa polityka migracyjna. Jeśli to się nie powiedzie, nie wykluczam, że niektóre ustawy będą dochodzić do skutku przy pomocy głosów AfD. A wtedy niewiele pozostanie z kordonu sanitarnego.