"Nie ma takiej opcji". Wyborczy "scenariusz atomowy" jednak wykluczony?

Zacznijmy od rzeczy najważniejszej, czyli przepisów prawa. Art. 26. par. 1 pkt 2 ustawy o Sądzie Najwyższym mówi, że "stwierdzanie ważności wyborów i referendum, a także spraw, w których złożono środki odwoławcze od uchwał Państwowej Komisji Wyborczej" należy do kompetencji Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN.

Z kolei art. 244 par. 1 precyzuje, że do stwierdzenia ważności wyborów dochodzi "na podstawie sprawozdania z wyborów przedstawionego przez Państwową Komisję Wyborczą oraz opinii wydanych w wyniku rozpoznania protestów". - Od decyzji izby nie ma już żadnej drogi odwoławczej - podkreśla w rozmowie z Interią Wojciech Hermeliński, były szef PKW i były sędzia Trybunału Konstytucyjnego.

Nasz rozmówca podkreśla też, że IKNiSP SN może stwierdzić nieważność wyborów tylko w sytuacji, gdy "merytoryczna zawartość protestów wyborczych, merytoryczna zawartość zarzutów jest zasadna". Co ważne, nie chodzi o jakiekolwiek protesty. - W protestach można podnosić tylko kwestie związane z głosowaniem i liczeniem głosów. Tymczasem w większości protestów wskazywane jest naruszenie równości w trakcie kampanii, a to nie jest brane pod uwagę przez sędziów - precyzuje sędzia Hermeliński.

Dodaje też drugie kryterium dotyczące protestów, które decyduje o tym, czy mogą one stanowić podstawę do unieważnienia wyniku wyborów. - To muszą być protesty dotyczące skali ogólnokrajowej, a nie lokalnej czy zwłaszcza jednostkowej. Jeżeli członkowie izby dojdą do wniosku, że nawarstwienie zarzutów zawartych w protestach ma tak istotne znaczenie, że przekracza dopuszczalną granicę, wtedy sąd uzna, że wybory są nieważne - konkluduje były szef PKW.

Tyle litera prawa, bo w grę wchodzi także twarda, partyjna polityka. Organ odpowiadający za stwierdzenie ważności wyborów, czyli IKNiSP SN, budzi ogromne emocje. W ocenie wielu prawników w Polsce, a także w myśl orzeczeń Trybunału Sprawiedliwości Unii Europejskiej i Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wspomniana izba została powołana z naruszeniem obowiązujących przepisów, przez co nie może być uznawana za sąd.

Odpowiadający za reformę Sądu Najwyższego politycy Prawa i Sprawiedliwość kategorycznie się z tą oceną nie zgadzają i uznają legitymację izby do działania. Z kolei obecny obóz władzy, nie mogąc liczyć na poparcie prezydenta Andrzeja Dudy, nie jest w stanie zmienić obowiązujących przepisów o Sądzie Najwyższym. Efektem jest polityczny impas i dualizm prawny - izba co prawda funkcjonuje, ale rządzący jej nie uznają, a wydawane przez nią wyroki uznają wybiórczo, czego doświadczyliśmy przy okazji rozstrzygania losów mandatów poselskich Mariusza Kamińskiego i Macieja Wąsika czy przyszłości subwencji dla PiS-u.

Dlatego pod koniec ubiegłego roku Szymon Hołownia wyszedł z propozycją zmian w prawie. Celem było bezsporne rozstrzygnięcie o ważności wyborów prezydenckich. W zamyśle marszałka Sejmu miałyby się tym zajmować Izba Cywilna, Izba Karna oraz Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Chodziło o to, żeby decyzję podejmowali sędziowie, co do statusu których nie ma żadnych wątpliwości prawnych.

Ostatecznie propozycja marszałka ewoluowała, a jej ostateczną formą była przyjęta przez Sejm pod koniec stycznia tzw. ustawa incydentalna. Dokument zakładał, że decyzję o ważności tegorocznych wyborów prezydenckich wyda skład 15 sędziów Sądu Najwyższego z najdłuższym stażem. Ponadto, protesty wyborcze oraz sprawy, w których odwołano się od uchwał Państwowej Komisji Wyborczej miał rozpatrywać trzyosobowy skład sędziowski, losowany spośród wspomnianych 15 sędziów. Rzecz w tym, że ustawę zawetował prezydent Andrzej Duda, więc problem legitymizacji organu orzekającego o ważności wyborów prezydenckich nie został rozwiązany.

Pod koniec skrajnie ostrej i spolaryzowanej kampanii prezydenckiej ponownie w debacie publicznej pojawiły się głosy o tym, czy wobec takich emocji i tak wielkiej stawki głosowania obie strony uznają jego wynik w razie porażki. Gdyby się tak nie stało, uruchomiłoby to cały łańcuch wydarzeń.

W przypadku hipotetycznego nieuznania ważności wyborów przez IKNiSP SN, obowiązki głowy państwa przejąłby tymczasowo marszałek Sejmu. W ciągu 14 dni musiałby ogłosić nowy termin wyborów prezydenckich, a samo głosowanie musiałoby się odbyć w ciągu 60 dni od dnia ogłoszenia.

W międzyczasie marszałek Sejmu dysponowałby wszystkimi kompetencjami prezydenta z wyłączeniem tej do rozwiązania parlamentu. W teorii Sejm i Senat mogłyby zatem raz jeszcze przegłosować tzw. ustawę incydentalną, którą Hołownia by podpisał, a o ważności nowych wyborów prezydenckich zdecydowałoby już gremium 15 sędziów Sądu Najwyższego z najdłuższym stażem.

Tu odniesienie do jednej z pojawiających się w przestrzeni publicznej teorii spiskowych, wedle której rządzący nie mogliby nie uznać ważności wyborów stwierdzonej przez Sąd Najwyższy w razie wygranej Karola Nawrockiego. Jak mówi sędzia Wojciech Hermeliński, w takiej sytuacji rządzący nie mieliby żadnych narzędzi prawnych do uargumentowania i wyegzekwowania swoich racji.

W ostatniej dekadzie prawo niejednokrotnie ustępowało jednak miejsca woli politycznej i było naginane w drodze od osiągnięcia określonych celów. Przy tak brutalnej i bezpardonowej kampanii jak ta obecna, kluczowe jest więc pytanie właśnie o wolę polityczną. Do uznania ważności wyborów albo podważenia ich wyniku. Zapytaliśmy o to w obu rywalizujących w wyborczej dogrywce obozach politycznych.

PKW zabrała głos przed ciszą wyborczą. Kluczowe informacje na finiszu kampanii

- Nigdy nie było takiego tematu. Nie wyobrażamy sobie takiej sytuacji. Jeśli wygra Nawrocki, to wygra, trudno. Na chwilę obecną nie widzimy żadnych podstaw do podważania wyniku wyborów - twierdzi jeden ze sztabowców Rafała Trzaskowskiego. Jak dodaje, tego samego spodziewa się po drugiej stronie: - Zakładam, że do czegoś takiego nie dojdzie. Nie zdobędą się na to, jeśli to my wygramy wybory. Nie ma takiej opcji.

Mówi doświadczony polityk Platformy: - Mamy łże-izbę Sądu Najwyższego, ale nie słyszałem po naszej stronie nawet pół poważnego głosu, że to miałaby być przeszkoda w uznaniu wyniku wyborów. Z tą samą łże-izbą przejechaliśmy już przez kilka wyborów, ze zwycięskimi dla nas wyborami z października 2023 roku na czele. Czym innym jest kwestionowanie legalności wyboru i działalności samej izby, a czym innym podważanie wyniku wyborów.

Pytani o to samo ważni politycy PiS-u przed udzieleniem odpowiedzi wskazują, że granice tego, co w polskiej polityce jest wyobrażalne, mocno w ostatnich miesiącach się przesunęły. Jeden z naszych rozmówców przytacza przykład unieważnionych wyborów prezydenckich w Rumunii, niewyjaśnionego zagranicznego wsparcia dla Rafała Trzaskowskiego, o którym pisali dziennikarze Wirtualnej Polski, czy oskarżeniach NASK o to, że w kampanii Karola Nawrockiego widać rosyjskie wpływy.

- Jakby mnie pan zapytał pół roku temu, czy ktoś może podważyć wynik wyborów, to powiedziałbym, że absolutnie nie dopuszczam takiej możliwości - mówi Interii jeden z posłów PiS-u. Szybko dodaje jednak: - Tylko ostatnie czasy w polskiej polityce pokazały, niestety, że nasza wyobraźnia musi się bardzo poszerzyć. Dlatego jeśli zapytałby mnie pan, czy dam sobie za to uciąć rękę, to... szkoda byłoby ręki. Znaleźliśmy się w miejscu, w którym jeszcze nie byliśmy.

Inny z naszych rozmówców z PiS-u przypomina wypowiedzi marszałka Sejmu Szymona Hołowni o tym, że w razie nieuznania ważności wyborów to on zostałby tymczasowo głową państwa. - Ostatnio te głosy nie były powtarzane i dlatego mam nadzieję, że i po naszej, i po drugiej stronie zwycięży jednak duch propaństwowości, a wynik wyborów zostanie uszanowany. Ja nie mam w sobie poważnej obawy, że będzie inaczej. Na razie nic na to nie wskazuje - uspokaja ważny polityk z Nowogrodzkiej.

Podkreśla przy tym, że kwestia stwierdzania ważności wyborów to jeden z ostatnich bastionów polskiej demokracji, które nadal respektuje każda ze stron sporu politycznego. - Wiele z tych bastionów polskiej demokracji ostatnio zniszczono. Ten jest ostatni albo jeden z ostatnich. Jeślibyśmy go zniszczyli, to w zasadzie możemy już w ogóle zrezygnować z wyborów, bo to nie będzie mieć sensu - ocenia polityk. I przestrzega: - Zniszczenie tego bastionu doprowadziłoby do wyjścia ludzi na ulice i groziłoby wojną domową. Dlatego myślę i mam nadzieję, że żadna ze stron się na to nie zdecyduje.

Pierwsza tura wyborów prezydenckich nie przyniosła rozstrzygnięcia. Konieczne jest zatem ponowne głosowanie, które odbędzie się 1 czerwca.

W drugiej rundzie walki o fotel prezydencki zmierzą się Rafał Trzaskowski (kandydat KO) i Karol Nawrocki (kandydat wspierany przez PiS). W pierwszej turze Trzaskowski zdobył 31,36 proc. głosów, a Nawrocki 29,54 proc.

Lokale wyborcze będą otwarte od godziny 7:00 do 21:00. Zapoznaj się ze szczegółami głosowania w drugiej turze.

Najnowsze informacje o wynikach i przebiegu głosowania publikujemy w naszym raporcie specjalnym - Wybory prezydenckie 2025.

Programy wyborcze kandydatów: propozycje Rafała Trzaskowskiego i Karola Nawrockiego.