Wypada 50 dni po Wielkanocy. To jedno z najważniejszych świąt w Kościele

Według Dziejów Apostolskich właśnie wtedy uczniowie Jezusa przestali się ukrywać i zaczęli publicznie głosić Ewangelię. Kościół widzi w tym wydarzeniu początek swojej misji, a wierni wspominają dzień, w którym lęk apostołów ustąpił odwadze. W Polsce święto od wieków ma także ludową nazwę i własne zwyczaje.

24 maja 2026 roku wierni obchodzą jedną z najważniejszych uroczystości w kalendarzu liturgicznym - Zesłanie Ducha Świętego, nazywane również Pięćdziesiątnicą, ponieważ przypada 50 dni po Wielkanocy. Data ta zamyka okres wielkanocny i przywołuje wydarzenie opisane w Dziejach Apostolskich, gdy uczniowie zgromadzeni w Jerozolimie zostali napełnieni Duchem Świętym, zyskując odwagę do publicznego głoszenia wiary. To moment uznawany za początek działalności Kościoła.

Liturgia tego dnia operuje czytelnymi, sugestywnymi znakami. Czerwone szaty kapłanów przywołują motyw ognia i męstwa, średniowieczna sekwencja "Przybądź, Duchu Święty" - wywodząca się z przełomu XII i XIII wieku - prowadzi wiernych przez modlitwę o światło i duchową odnowę, a czytania przypominają przemianę zalęknionej grupy uczniów w wspólnotę zdolną mówić publicznie i przekraczać granice kulturowe.

Tego dnia wiernych obowiązuje udział w mszy świętej, ponieważ Zesłanie Ducha Świętego zawsze przypada w niedzielę.

Po uroczystości paschał, czyli duża świeca zapalana w noc Zmartwychwstania, przenoszony jest w pobliże chrzcielnicy. To czytelny gest teologiczny: światło Wielkanocy przechodzi w sakrament chrztu, a pamięć o zmartwychwstaniu zostaje wpisana w codzienne życie Kościoła i konkretne losy wiernych. Źródłem tego symbolu jest przekonanie, że doświadczenie Paschy nie kończy się wraz z kalendarzem liturgicznym, lecz trwa jako fundament całej wspólnoty.

Po ukrzyżowaniu Jezusa apostołowie tworzyli wspólnotę rozbitą, ostrożną i bardzo ludzką w swoim lęku. Ewangelia Jana pokazuje ich wieczorem pierwszego dnia tygodnia za zamkniętymi drzwiami z obawy przed religijnymi i politycznymi konsekwencjami związku z ukrzyżowanym Nauczycielem.

Ten obraz zdejmuje z apostołów złoty pył późniejszej ikonografii. Nie widzimy jeszcze kaznodziejów, męczenników ani założycieli wspólnot rozsianych po świecie. Widzimy ludzi po traumie, którzy pamiętają aresztowanie, proces, Golgotę i własną ucieczkę. Jezus, według relacji Jana, przychodzi właśnie do takiej grupy i zaczyna od słów "Pokój wam", a później pokazuje ręce i bok, czyli znaki męki. To pierwsze spotkanie ze Zmartwychwstałym nie ma tonu oskarżenia. lecz przywracania sensu.

Dzieje Apostolskie prowadzą tę historię dalej i dopowiadają szczegóły, które często umykają w popularnych opowieściach. Jezus, ukazywał się uczniom przez czterdzieści dni po swojej męce, mówił im o królestwie Bożym i nakazał, aby nie opuszczali Jerozolimy, lecz czekali na "obietnicę Ojca". Po wniebowstąpieniu apostołowie wrócili z Góry Oliwnej do miasta i weszli do sali na górze.

Tekst wymienia ich imiennie: Piotra, Jana, Jakuba, Andrzeja, Filipa, Tomasza, Bartłomieja, Mateusza, Jakuba syna Alfeusza, Szymona Gorliwego i Judę, brata Jakuba. Dzieje Apostolskie wymieniają także kobiety oraz Maryję, Matkę Jezusa. Nie była to jeszcze wspólnota gotowa do publicznego wystąpienia, lecz grupa trwająca na modlitwie i oczekująca spełnienia obietnicy, którą Jezus zostawił przed odejściem: "otrzymacie moc Ducha Świętego". Ten krótki fragment pokazuje Kościół w chwili zawieszenia - już po doświadczeniu Zmartwychwstałego, ale jeszcze przed odwagą Pięćdziesiątnicy.

Największa przemiana dotyczy Piotra. Jeszcze w czasie męki wypierał się znajomości z Jezusem, a po Pięćdziesiątnicy wychodzi przed zebranych w Jerozolimie i tłumaczy wydarzenia językiem Pisma, odwołując się do proroctwa Joela o wylaniu Ducha na "wszelkie ciało". Badania biblijne zwracają uwagę, że ta scena ma wymiar społeczny i retoryczny.

W opracowaniu "Socio-Rhetorical Study Of Acts Of The Apostles 2: The Origin Of Pentecostalism And Its Impact On The Spread And Practice Of Christianity From The Apostolic Era To 2024", wskazano, że narracja z Dz 2 redefiniuje granice tożsamości, wspólnoty i misji chrześcijańskiej. Apostołowie po śmierci Jezusa zaczynali jako grupa zalękniona, skupiona w jednym pokoju a po doświadczeniu Zmartwychwstałego i oczekiwaniu na Ducha Świętego przekształcili się we wspólnotę z misją i odwagą.

Zesłanie Ducha Świętego to moment, w którym uczniowie Jezusa otrzymują siłę do publicznego głoszenia Ewangelii. Drugi rozdział Dziejów Apostolskich opisuje to językiem mocnych obrazów: najpierw pojawia się szum przypominający uderzenie gwałtownego wiatru, potem nad zgromadzonymi ukazują się języki "jakby z ognia", a następnie apostołowie zaczynają mówić w językach zrozumiałych dla ludzi przybyłych do Jerozolimy z wielu stron ówczesnego świata, m.in. z Mezopotamii, Kapadocji, Egiptu, Rzymu, Krety i Arabii.

Dla Kościoła katolickiego ten opis ma rangę przełomu: lęk uczniów ustępuje odwadze, zamknięta grupa wychodzi ku tłumowi, a wiara zaczyna przemawiać językiem zrozumiałym dla różnych narodów. Katechizm Kościoła Katolickiego wyjaśnia, że w dniu Pięćdziesiątnicy Pascha Chrystusa osiąga pełnię w wylaniu Ducha Świętego, a od tego momentu rozpoczyna się czas Kościoła, czyli wspólnoty prowadzonej przez Ducha w historii.

Najciekawszy kontekst prowadzi do żydowskiego święta Szawuot, znanego także jako Święto Tygodni. W świecie żydowskim był to jeden z wielkich dni pielgrzymkowych, obchodzony siedem tygodni po Pesach. Początkowo wiązał się z dziękczynieniem za zbiory, zwłaszcza za pszenicę, a później także z pamięcią o nadaniu Prawa Mojżeszowi na Synaju. Właśnie dlatego w Jerozolimie znajdowało się wielu pielgrzymów z diaspory, czyli Żydów żyjących poza Palestyną.

Z tego względu opis Dziejów Apostolskich tak mocno podkreśla różnorodność języków. Chrześcijaństwo odczytało Pięćdziesiątnicę jako nowy Synaj: dawniej Prawo zostało przekazane na kamiennych tablicach, teraz Duch Święty przemienia serca ludzi i daje im zdolność rozumienia się ponad podziałami. Jan Paweł II w katechezie z 1998 roku pisał o Pięćdziesiątnicy jako o "nowym Synaju", zestawiając ogień, wicher i Boże objawienie z opisem z Księgi Wyjścia.

Polska ludowa nazwa uroczystości Zesłania Ducha Świętego, czyli Zielone Świątki niesie w sobie cały dawny krajobraz wsi: brzozowe gałązki przy drzwiach, tatarak rozsypany na podłodze, świeżo umajone płoty, kapliczki i bramy.

W ludowej tradycji "majenie" oznaczało przystrajanie domu oraz obejścia zielenią, głównie młodymi gałązkami brzozy, lipy, klonu, jesionu, świerku albo wierzby. Rośliny wkładano za święte obrazy, belki pułapowe, przy oknach, na furtkach, w oborach i stodołach, a nawet między uprawy na polach. Ten zielony wystrój miał sens głębszy niż sama dekoracja.

Według dawnych wierzeń chronił domowników, zwierzęta i plony przed chorobami, burzą, urokami oraz nieurodzajem, a zarazem symbolicznie wprowadzał gospodarstwo w czas najbujniejszego rozkwitu przyrody. Muzeum Wsi Radomskiej przypomina, że Zielone Świątki wypadały pod koniec przednówka, gdy kończono ciężkie prace polowe i z niepokojem czekano na dojrzewanie zbóż. Właśnie dlatego modlitwa o plony, zieleń i rytuały ochronne splatały się wtedy w jeden wyrazisty obrzędowy język.

Najbardziej rozpoznawalnym znakiem święta była brzoza. Jej jasna kora, delikatne liście i szybkie wiosenne odradzanie sprawiły, że w ludowej wyobraźni kojarzono ją z życiem, świeżością i pomyślnością. Narodowy Instytut Kultury i Dziedzictwa Wsi wskazuje brzozę jako jeden z symboli świąt Zesłania Ducha Świętego, a dawne opisy etnograficzne pokazują, że zielenią przystrajano także kościoły, ołtarze, krzyże i przydrożne kapliczki.

Zielone Świątki miały także charakter wspólnotowego otwarcia lata. W różnych regionach palono ogniska, obchodzono pola z modlitwą o urodzaj, przystrajano bydło, urządzano pasterskie uczty, a na Podlasiu czy w południowej Polsce znano nazwy Sobótki oraz Palinocki, związane z ogniem i nocnym świętowaniem.

Muzeum Wsi Radomskiej podaje też ważny historyczny detal: dawniej uroczystość obchodzono przez trzy dni, od niedzieli do wtorku, a do 1951 roku świętowano oficjalnie dwa dni, także w poniedziałek; drugi dzień zniesiono w okresie powojennym. Obecnie wiele z tych zwyczajów można zobaczyć głównie w skansenach, muzeach i lokalnych festynach.