Wydarzenie, które odcisnęło piętno na Kościele. Wierni wracają do niego 18 maja

Jan I kierował Kościołem w latach 523-526. Jego pontyfikat przypadł na czas, gdy Italia była pod władzą ariańskiego Teodoryka Wielkiego, a na Wschodzie cesarz Justyn I wzmacniał pozycję katolików.

18 maja Kościół wspomina św. Jana I, papieża i męczennika. W 2026 roku ta data ma szczególne znaczenie, bo przypada 1500. rocznica jego śmierci. Jan I zmarł 18 maja 526 roku w Rawennie, po uwięzieniu przez Teodoryka Wielkiego, króla Ostrogotów i władcę Italii.

Jego pontyfikat trwał niespełna trzy lata, ale przypadł na moment ostrego konfliktu między katolickim cesarzem Justynem I w Konstantynopolu a ariańskim Teodorykiem, który próbował wykorzystać papieża do własnej gry politycznej.

W polskim kalendarzu liturgicznym 18 maja 2026 roku wypada w poniedziałek VII tygodnia wielkanocnego. Tego dnia można obchodzić wspomnienie św. Jana I, papieża i męczennika, albo św. Stanisława Papczyńskiego, prezbitera.

Za postacią Jana I stoi jedna z najbardziej napiętych misji dyplomatycznych w dziejach wczesnego papiestwa. Teodoryk zmusił schorowanego papieża do wyjazdu do Konstantynopola, aby wynegocjował złagodzenie decyzji uderzających w arian. Jan I został tam przyjęty z honorami, ale po powrocie do Italii król uznał, że papież nie spełnił jego oczekiwań.

Jan I był 53. papieżem Kościoła katolickiego, czyli biskupem Rzymu w latach 523-526. Nie przyjął imienia dopiero po wyborze, jak czynią to współcześni papieże.

Jan, po łacinie Ioannes, było jego imieniem własnym, a numer "I" dopisano mu dopiero później, gdy w historii Kościoła pojawili się kolejni papieże o tym imieniu. Przed wyborem na Stolicę Piotrową był duchownym rzymskim, prawdopodobnie diakonem lub archidiakonem. Papieżem został 13 sierpnia 523 roku, po śmierci Hormizdasa. Jego pontyfikat zakończyła śmierć 18 maja 526 roku w Rawennie.

Źródła wskazują, że pochodził z Toskanii, najpewniej z okolic Sieny lub szerzej rozumianego regionu toskańskiego. Jego ojcem był Konstancjusz, w polskich opracowaniach zapisywany czasem jako Konstans.

Wybór Jana I nie zapowiadał pontyfikatu wielkich reform. Był już człowiekiem starszym i słabego zdrowia, więc można było przypuszczać, że będzie prowadził Kościół ostrożnie, bez gwałtownych zmian. Historia szybko napisała jednak inny scenariusz.

Pontyfikat Jana I przypadł na czas, gdy Italia formalnie żyła już po upadku zachodniego cesarstwa rzymskiego, a realną władzę sprawował Teodoryk Wielki, król Ostrogotów. Jego stolicą była Rawenna, a Rzym pozostawał miastem o ogromnym znaczeniu religijnym, lecz politycznie słabszym.

Teodoryk był arianinem, podczas gdy papież stał na czele Kościoła katolickiego. Ten podział miał ogromne znaczenie. Arianizm głosił, że Chrystus nie jest równy Ojcu w pełnym, boskim sensie. Dla Kościoła była to sprawa fundamentalna, ponieważ dotyczyła samej tożsamości Jezusa i sensu wiary chrześcijańskiej.

W tym samym czasie na Wschodzie rządził cesarz Justyn I, który wzmacniał pozycję katolików i podejmował działania przeciwko arianom. Nakazywał między innymi zwrot kościołów katolikom i ograniczał wpływy ariańskiego duchowieństwa.

Teodoryk odebrał to jako uderzenie w swoich współwyznawców oraz jako polityczne zagrożenie dla własnej władzy w Italii. Właśnie wtedy Jan I został wciągnięty w konflikt, którego sam nie wywołał. Król Ostrogotów przymusił papieża, aby stanął na czele poselstwa do Konstantynopola i wynegocjował złagodzenie cesarskich decyzji.

Misja Jana I była wyjątkowo trudna. Miał zabiegać o łagodniejsze traktowanie arian, ale jednocześnie nie mógł poprzeć żądania, które oznaczałoby zgodę na powrót ochrzczonych już katolików do arianizmu. Papież miał zatem prowadzić rozmowy dyplomatyczne, lecz nie mógł przekroczyć granicy doktryny. To był klasyczny konflikt sumienia i polityki.

Teodoryk liczył, że Jan I przekona cesarza do ustępstw korzystnych dla arian. Justyn I bronił jednak obranej przez siebie polityki religijnej, która wzmacniała pozycję katolików na Wschodzie. Papież został więc postawiony w sytuacji bez dobrego wyjścia: miał łagodzić konflikt, nie przekraczając granicy wyznaczonej przez naukę Kościoła.

Podróż do Konstantynopola przeszła do historii z jeszcze jednego powodu. Jan I uchodzi za pierwszego znanego urzędującego papieża, który odwiedził stolicę wschodniego cesarstwa. W mieście przyjęto go z wielkimi honorami. Dawne przekazy mówią o uroczystym powitaniu, o obecności cesarza i o liturgii sprawowanej przez papieża po łacinie.

Źródła podają również, że Jan I koronował Justyna I, choć ten gest trzeba rozumieć ostrożnie. Nie była to koronacja w sensie znanym z późniejszego średniowiecza, lecz raczej uroczysty akt liturgiczny i znak uznania autorytetu biskupa Rzymu.

Na Wschodzie Jan I osiągnął częściowy sukces. Cesarz miał zgodzić się na pewne złagodzenie działań wobec arian, ale nie spełnił wszystkich oczekiwań Teodoryka, zwłaszcza w sprawie powrotu katolików do arianizmu. Dla papieża był to jedyny możliwy kompromis. Dla Teodoryka stał się pretekstem do oskarżeń.

Po powrocie z Konstantynopola Jan I nie wrócił do Rzymu jako skuteczny dyplomata, lecz jako człowiek podejrzany w oczach Teodoryka Wielkiego. Król Ostrogotów uznał, że papież okazał zbytnią przychylność cesarzowi Justynowi I. Jan I został uwięziony, a 18 maja 526 roku zmarł w niewoli. Źródła najczęściej wskazują na wyczerpanie, złe traktowanie, zaniedbanie, a w części opracowań także głód jako bezpośrednie tło jego śmierci.

Właśnie dlatego Kościół czci go jako męczennika, choć jego śmierć nie miała formy publicznej egzekucji. Jan I nie został stracony na placu ani skazany w pokazowym procesie. Zmarł po politycznej misji, która od początku była dla niego pułapką: miał łagodzić konflikt między ariańskim królem Italii a katolickim cesarzem Wschodu, ale nie mógł poprzeć rozwiązań sprzecznych z nauką Kościoła.

Jego męczeństwo polegało więc na konsekwencji, a nie na widowiskowym geście. Był starszym, schorowanym biskupem Rzymu, który znalazł się między dwiema potęgami i zapłacił życiem za granicę, której nie chciał przekroczyć.

Po śmierci ciało Jana I przeniesiono do Rzymu i pochowano w bazylice św. Piotra. W tradycji zachował się napis określający go jako "Biskupa Pana" i "Ofiarę Chrystusa". W ikonografii święty papież bywa przedstawiany w stroju pontyfikalnym, często z motywem więzienia.

To prosty, ale mocny znak jego losu. Jan I przeszedł do historii nie jako papież wielkich reform, lecz jako pasterz, którego pontyfikat zakończył się w celi, pod presją władcy próbującego użyć Kościoła do własnej polityki.