Pierwsi męczennicy z Japonii. Kościół wspomina ich 6 lutego

Ich los wpisuje się w niezwykle burzliwy moment historii Japonii, gdy kraj przechodził od epoki Sengoku - czasu nieustannych wojen - do scentralizowanej władzy siogunatu Tokugawów.

Właśnie w tym okresie chrześcijaństwo, wcześniej przyjmowane z ciekawością i życzliwością, zaczęło być postrzegane jako zagrożenie dla jedności państwa. Wśród skazanych znaleźli się nie tylko duchowni, lecz także rzemieślnicy, tłumacze, lekarze i młodzi chłopcy, którzy wbrew surowym edyktom trwali przy wierze.

6 lutego Kościół katolicki obchodzi liturgiczne wspomnienie męczenników z Nagasaki, ustanowione po ich kanonizacji, aby przywoływać wydarzenia z lutego 1597 roku, gdy Paweł Mika, japoński jezuita, kaznodzieja i katechista, wraz z 25 towarzyszami poniósł publiczną śmierć na krzyżu za głoszenie Ewangelii.

Wspomnienie przypada właśnie na ten dzień, ponieważ ich ofiara zamyka okres gwałtownego rozkwitu chrześcijaństwa w Japonii, a zarazem rozpoczyna epokę Kościoła ukrytego, trwającą ponad dwieście lat w milczeniu, konspiracji i przekazywanej z pokolenia na pokolenie wierności Chrystusowi.

W drugiej połowie XVI wieku chrześcijaństwo w Japonii rozwijało się bardzo dynamicznie. Przybycie św. Franciszka Ksawerego w 1549 roku otworzyło nowy rozdział w historii religijnej archipelagu. Jego działalność, wspierana przez kolejnych jezuitów, doprowadziła do powstania rozbudowanej sieci wspólnot, szkół i ośrodków formacyjnych.

W dokumentach jezuickich z początku XVII wieku - zwłaszcza w raportach o. Luísa Fróisa, jednego z najważniejszych kronikarzy misji - pojawiają się dane o około 650 tysiącach ochrzczonych oraz blisko 200 kościołach funkcjonujących na terenach od Kyushu po Kansai. Tak szybki wzrost liczby wierzących budził jednak rosnący niepokój wśród japońskich elit politycznych.

Toyotomi Hideyoshi, konsolidujący władzę po latach wojen domowych, uznał obecność misjonarzy za zagrożenie dla stabilności państwa. W 1587 roku wydał edykt nakazujący opuszczenie Japonii przez duchownych, i choć początkowo nie egzekwowano go z pełną surowością, atmosfera wokół chrześcijan stawała się coraz bardziej napięta.

Europejskie rywalizacje handlowe - zwłaszcza między Hiszpanią a Portugalią - dodatkowo wzmacniały podejrzenia, że misje mogą stanowić narzędzie politycznego wpływu.

W ostatnich latach XVI wieku represje przybrały formę otwartego prześladowania. W 1596 roku, po incydencie z hiszpańskim statkiem "San Felipe", który osiadł na mieliźnie w pobliżu Tosa, Hideyoshi uznał chrześcijan za potencjalnych sojuszników obcych mocarstw.

Aresztowano wówczas grupę wierzących - jezuitów, franciszkanów oraz świeckich katechistów. Wśród nich znalazł się Paweł Mika, wykształcony w szkołach jezuickich, znany z niezwykłej zdolności głoszenia Ewangelii w sposób zrozumiały dla ludzi różnych stanów.

Gdy przygotowywał się do święceń kapłańskich, został zatrzymany i poddany długiej, publicznej drodze na miejsce egzekucji w Nagasaki. Ten moment stał się początkiem jednego z najbardziej dramatycznych okresów w historii japońskiego chrześcijaństwa, który w kolejnych dekadach doprowadził do niemal całkowitego zejścia Kościoła do podziemia i narodzin zjawiska "kakure kirishitan" - ukrytych chrześcijan, trwających przy wierze przez ponad dwa stulecia bez kontaktu z duchowieństwem.

Paweł Mika urodził się około 1564 roku koło Kioto w zamożnej rodzinie i przyjął chrzest jako pięciolatek - to było niezwykłe wydarzenie w Japonii tamtych czasów. Wychowywał się w duchu katolickim i wstąpił do zakonu jezuitów w wieku 22 lat.

Jako kleryk pełnił funkcję katechety, przemierzając kraj z nauką Chrystusa i tłumacząc pierwsze katechizmy na język japoński. Wykazywał niezwykłą pracowitość: opracował nawet własny katechizm po japońsku i udzielał się we wszystkich klasztorach, do których go posyłano.

Przed wybuchem prześladowań śmiało głosił Ewangelię po całej Japonii, a jego kazania przyciągały tłumy. Jego duchowość i zaangażowanie wyrosły więc w czasach nadziei - co paradoksalnie jeszcze dobitniej pokazało, jak wielka odwaga jest potrzebna, gdy wiara była zakazana.

W 1597 roku Hideyoshi rozkazał schwytać misjonarzy i wiernych. Pawła Mikę aresztowano w Kioto, a następnie wraz z towarzyszami poddano brutalnym torturom. Oprawcy odcięli im uszy oraz nosy, po czym obwozili skazańców przez kolejne miasta z tablicami wyroków zawieszonymi na szyjach. Paweł Mika wykorzystywał te upokarzające chwile, aby przemawiać do tłumów i umacniać wiarę słuchaczy.

W więzieniu w pobliżu Nagasaki dołączyło do niego 25 innych chrześcijan: trzech japońskich jezuitów (w tym także nowicjusz Jan Soan de Goto i Jakub Kisai), sześciu franciszkanów z Europy i siedemnaścioro świeckich wiernych (wśród nich byli katechiści, tłumacze, a nawet młodzież). Wymierzono im karę śmierci - karę krzyża.

5 lutego skazani maszerowali w morderczym chłodzie na pofałdowane wzgórze Nishizaka nad Nagasaką, o wysokości 260 metrów. Tam przygotowano 26 krzyży i odczytano wyrok. Paweł Mika, wisząc już na krzyżu, głośno wyznał przed zebranym tłumem swoją niewinność: "Nie przybyłem z Filipin. Jestem Japończykiem... Umieram tylko dlatego, że głosiłem prawo naszego Pana Jezusa Chrystusa. Raduję się, że umieram z tego powodu. To wielka łaska, której Bóg mi użyczył".

Oprawcy nie użyli gwoździ; unieruchomili skazańców na belkach, zaciskając na ich nadgarstkach, kostkach i szyjach ciężkie, metalowe obręcze. Ukrzyżowanie trwało kilka minut. Męczennicy trwali w modlitwie i pieśni, odmawiając psalmy nawet po przebiciu lancami. Wierni zgromadzeni u stóp krzyży wycinali kawałki szat zamordowanych i namaczali je we krwi - głęboko wierząc, że bierzmują się w ten sposób łaską męczeństwa.

Wbrew zamiarom władcy, to męczeństwo rozpaliło gorliwość - chrześcijanie sadzili drzewa w miejscach krzyży i modlili się tam w piątki. Na tym wzgórzu w kolejnych latach odebrano życie przeszło 650 wyznawcom, którzy oddali je w obronie wiary.

Męczeńska śmierć Pawła Miki i jego Towarzyszy zapisała się w historii Japonii jako moment przełomowy, cichy, a zarazem doniosły fundament katolicyzmu, który przetrwał dekady izolacji, represji i milczenia. Beatyfikacja ogłoszona przez Urbana VIII w 1627 roku oraz kanonizacja dokonana przez Piusa IX w 1862 roku nadały temu świadectwu wymiar powszechny, wpisując japońskich męczenników w duchowe dziedzictwo Kościoła, a jednocześnie pozostawiając je głęboko zakorzenione w realiach Dalekiego Wschodu.

Wzgórze Nishizaka w Nagasaki, gdzie dziś wznosi się monumentalny pomnik i gdzie przechowywane są relikwie męczenników, stało się miejscem szczególnym - przestrzenią skupienia, pamięci i refleksji nad ceną wolności sumienia.

Modlitwa św. Jana Pawła II w 1981 roku oraz wizyta papieża Franciszka w 2019 roku nadały temu miejscu wymiar międzynarodowy, podkreślając jego znaczenie nie tylko dla katolików, lecz także dla dialogu międzyreligijnego i kultury pokoju. Uzupełnieniem tej narracji jest Muzeum Męczenników, w którym przechowywane są poruszające świadectwa wiary ukrytych chrześcijan: ręcznie rzeźbione krucyfiksy, przedmioty liturgiczne oraz słynne figurki Maria Kannon, łączące wizerunek Matki Bożej z ikonografią buddyjskiej bogini miłosierdzia

Dziedzictwo Pawła Miki pozostaje aktualne również w XXI wieku, ponieważ jego świadectwo wpisuje się w globalną debatę o wolności sumienia i prawie do wyznawania religii. Raport Open Doors z 2026 roku wskazuje, że około 388 milionów chrześcijan na świecie żyje w warunkach zagrożenia przemocą lub systemowymi represjami z powodu wiary.

Historia Pawła Miki i jego towarzyszy przypomina chrześcijanom, że odwaga w obronie przekonań może kształtować całe społeczeństwa, a świadectwo z Nishizaki wciąż inspiruje do refleksji nad granicami wolności, odpowiedzialnością za drugiego człowieka i siłą nadziei, która potrafi przetrwać nawet w najbardziej niesprzyjających warunkach.