Obchody Wielkiego Czwartku. Papież kultywuje biblijny obrzęd

W tegorocznym obrzędzie umywania nóg (tzw. mandatum) weźmie udział 12 księży, którym umyje nogi papież Leon XIV. 11 z nich to młodzi kapłani, którzy w maju ubiegłego roku otrzymali od ojca świętego święcenia prezbiteriatu. Dwunastą osobą będzie ks. Renzo Chiesa, który jest ojcem duchownym rzymskiego seminarium.

Obrzęd mandatum został ustanowiony na pamiątkę biblijnego obmycia nóg jakiego podczas ostatniej wieczerzy Jezus miał dokonać swoim apostołom. Zgodnie z tradycją powinno w nim brać udział 12 mężczyzn, jednak w 2016 roku papież Franciszek wydał dekret pozwalający włączyć do niego również kobiety.

Obchody Wielkiego Czwartku rozpoczęły się o godz. 9:30 Mszą św. Krzyżma w Bazylice Watykańskiej. Następnie o godzinie 17:30 papież Leon XIV odprawi uroczystą Mszę Wieczerzy Pańskiej w Bazylice św. Jana na Lateranie w Rzymie.

Papież Leon XIV podczas mszy krzyżma w Wielki Czwartek powiedział, że "ani w dziedzinie duszpasterskiej, ani społecznej i politycznej dobro nie może wynikać z nadużywania władzy".

Mówił, że w misji głoszenia wiary potrzebna jest bezinteresowna służba, rezygnacja z wszelkich wyrachowanych strategii, dialog i szacunek. - Nawet miejsca, w których sekularyzacja wydaje się najbardziej zaawansowana, nie są ziemią konkwisty ani rekonkwisty - dodał papież.

Mówił też, że krzyż Jezusa jest częścią misji. - Imperialistyczna okupacja świata zostaje wówczas przerwana od wewnątrz, a przemoc, która po dziś dzień jest uznawana za prawo, zostaje zdemaskowana - dodał.

Zaznaczył, że pozdrowienie pokoju Jezusa stanowi syntezę jego drogi "w świecie rozdzieranym przez niszczące go potęgi". - W tej mrocznej godzinie dziejów spodobało się Bogu posłać nas, abyśmy rozsiewali woń Chrystusa tam, gdzie panuje odór śmierci - mówił Leon XIV.

W Jerozolimie obchody Triduum Paschalnego w drugiej poł. IV w. rozpoczynano w czwartek wieczorem dwiema mszami sprawowanymi w miejscach związanych z wydarzeniami opisanymi w Ewangelii. Następnie odbywało się nocne czuwanie, którego centralnym punktem było odczytywanie opisu Ostatniej Wieczerzy.

W ostatnich stuleciach, aby zachować post eucharystyczny, który trwał od północy Mszę Wieczerzy Pańskiej i pozostałe celebracje Triduum Paschalnego odbywały się w godzinach porannych.

W czasie Ostatniej Wieczerzy Jezus, podając chleb apostołom, powiedział: "Bierzcie i jedzcie, to jest Ciało moje", zaś dając kielich z winem oświadczył: "Pijcie z niego wszyscy, bo to jest moja Krew Przymierza, która za wielu będzie wylana na odpuszczenie grzechów". Ten opis z Ewangelii według św. Mateusza uzupełnia św. Łukasz dodając, że Chrystus nakazał uczniom: "to czyńcie na moją pamiątkę". W ten sposób Zbawiciel ustanowił apostołów, a także ich następców kapłanami - szafarzami Eucharystii.

Figurą eucharystii była Pascha u Żydów, o której czytamy w Księdze Wyjścia. Była ona celebrowana na pamiątkę wyzwolenia ludu Bożego Starego Testamentu z niewoli egipskiej. Mszę św. Jezus ustanowił podczas obchodu żydowskiej Paschy, mówiąc, że od tego momentu to On jest barankiem ofiarnym, który poprzez swoją śmierć i zmartwychwstanie daje ludziom możliwość zbawienia, czyli wyjścia z niewoli grzechu.

Wejście w tajemnicę paschalną symbolizuje w Wielki Czwartek milczenie dzwonów po uroczystym "Gloria" na rzecz kołatek - aż do Wigilii Paschalnej.

Szczególnym znakiem w czasie liturgii jest obrzęd obmycia nóg nazywany "mandatum", nawiązujący do czynności Jezusa z Wieczernika, który opisany jest w Ewangelii św. Jana. Pierwszy udokumentowany akt tego rodzaju pojawiło się w IV w. w liturgii chrzcielnej i traktowany był, jako dopełnienie obmycia chrzcielnego. Tak było w Hiszpanii, Galii, Afryce Północnej a od VIII wieku także w liturgii bizantyńskiej. Wraz z upowszechnieniem chrztu dzieci zaniechano tej praktyki. Przetrwała jedynie we wspólnotach monastycznych, gdzie umywano nogi na znak gościnności i pokory.

Obrzęd mandatum upowszechnił się w VII wieku na Zachodzie Europy. Na początku XII w. przybrał on zrytualizowany charakter w liturgii papieskiej. Mszał trydencki przewidywał obmycie nóg po zakończeniu mszy. Natomiast obecny zaleca dokonanie obrzędu po Ewangelii i homilii. Jego wymowa związana jest z teologią kapłaństwa - przełożony wspólnoty na wzór Chrystusa jest jej sługą.

Początkowo obrzęd miał miejsce tylko w katedrach, gdzie mszy celebrował biskup. Po Soborze Watykańskim II zaczęto go praktykować także w zwykłych kościołach i wówczas dokonuje go proboszcz. Papież Franciszek poszerzył symbolikę mandatum, obmywając nogi także kobietom.

Z kolei opis łamania chleba jest w Ewangelii według Mateusza, Marka i Łukasza.

W czasie Mszy Wieczerzy Pańskiej po modlitwie po Komunii świętej Najświętszy Sakrament przenoszony jest procesyjnie do miejsca przechowania, zwanego dawniej ciemnicą. Towarzyszy temu śpiew hymnu "Sław, języku, tajemnicę Ciała i najdroższej Krwi…" autorstwa św. Tomasza za Akwinu i dźwięku kołatek.

Na zakończenie mszy obnaża się ołtarz, wygasza wieczną lampkę na znak, że zabrano Chrystusa. Jeśli to możliwe, zaleca się wynieść krzyże lub je zasłonić, o ile nie zrobiono tego wcześniej.

Obchód misterium Chrystusa ukrzyżowanego rozpoczęty Mszą Wieczerzy Pańskiej jest kontynuowany przez godziny adoracji i zostaje domknięty dopiero wielkopiątkową liturgię Męki Pańskiej.

Podczas sprawowania mszy Wieczerzy Pańskiej tabernakulum powinno być puste, a Komunię świętą udziela się z darów wówczas konsekrowanych w większej ilości, tak aby można było przyjąć Komunię świętą podczas liturgii w Wielki Piątek, kiedy nie sprawuje się mszy św. Według przepisów liturgicznych konsekruje się dodatkową hostię, która zostanie wystawiona w Wielki Piątek w Grobie Pańskim.