Nieoficjalnie: Watykan powiadomiony o zaniedbaniach polskiego biskupa

Powołana przez biskupa Artura Ważnego komisja "Wyjaśnienie i naprawa", która zajmuje się, jak to określono - "sprawami wrażliwymi" w diecezji sosnowieckiej, zaprezentowała cząstkowy raport.

Cząstkowy, bo jak mówią jej członkowie, w pierwszej kolejności pochylili się nad krzywdą małoletnich, jednak spraw do wyjaśnienia jest o wiele więcej - między innymi te związane ze skandalami obyczajowymi, ale nie tylko. Podobnie o sprawie w wywiadzie z Interią mówił sam ordynariusz sosnowiecki.

Z ustaleń komisji wynika, że w diecezji sosnowieckiej co najmniej 50 małoletnich zostało skrzywdzonych przez osoby reprezentujące instytucje kościelne.

Komisja zidentyfikowała 29 osób, w odniesieniu do których pojawiły się podejrzenia albo zostały one oskarżone o przestępstwa seksualne wobec małoletnich poniżej 18 lat. 23 z nich to księża diecezji sosnowieckiej, pozostali to: jeden ksiądz związany z tą diecezją, jeden zakonnik i cztery osoby świeckie - animator wspólnoty dla uczniów, organista, katecheta i kleryk seminarium. W siedmiu przypadkach przestępstwa zostały potwierdzone, a sprawcy ukarani.

Co jednak z odpowiedzialnością biskupów?

Zgodnie z kościelnymi przepisami biskup, który dopuścił się zaniedbań przy wyjaśnianiu spraw dotyczących seksualnego wykorzystania małoletnich, może zostać usunięty z urzędu, a do wszczęcia procedury wystarczy "poważny brak sumienności". Takie przepisy ustanowił w 2016 roku papież Franciszek, a trzy lata później w 2019 roku uściślił te wytyczne w papieskim motu proprio Vos estis lux mundi (VELM). W związku z tym, że odpowiedzialności podlegają biskupi za czas pełnienia urzędu, możliwe jest pociągnięcie do odpowiedzialności także emerytowanych hierarchów.

Wróćmy teraz do diecezji sosnowieckiej.

To jedna z najmłodszych diecezji w Kościele katolickim w Polsce. Została powołana w marcu 1992 roku, zatem historia sprawujących w niej władzę biskupów jest stosunkowo krótka. Przed urzędującym obecnie biskupem Arturem Ważnym, który powołał wspomnianą komisję "Wyjaśnienie i naprawa", biskupami sosnowieckimi byli kolejno: nieżyjący już bp Adam Śmigielski (30 maja 1992 - 7 października 2008) i bp Grzegorz Kaszak (28 marca 2009 - 24 października 2023).

W krótkich okresach diecezją zarządzali też administratorzy. I tak, jak przypomina komisja w raporcie, od powstania diecezji w marcu 1992 roku do momentu objęcia diecezji przez bp. Śmigielskiego administratorem był abp Stanisław Nowak, metropolita częstochowski. Z kolei po śmierci bp. Śmigielskiego 8 października 2008 roku do 28 marca 2009 administratorem diecezji był bp Piotr Skucha, biskup pomocniczy. Zaś po rezygnacji bp. Kaszaka administratorem apostolskim diecezji sosnowieckiej sede vacante od 24 października 2023 do 8 maja 2024 był ówczesny metropolita katowicki abp Adrian Galbas.

Pierwszy biskup sosnowiecki sprawował urząd do śmierci, drugi zaś - bp Grzegorz Kaszak - w wieku 59 lat przeszedł na emeryturę, rezygnując z urzędu. Jak informowała wówczas Nuncjatura Apostolska w Polsce, papież rezygnację przyjął, a administratorem diecezji mianował wspomnianego abp. Galbasa.

Trudno jednak uznać, że odejście na emeryturę bp. Kaszaka - mimo że wczesne - było zupełnie niespodziewane - poprzedziła je seria skandali, które wstrząsnęły diecezją. Chodzi m.in. o orgię na plebanii w Dąbrowie Górniczej i śmierć 26-letniego diakona z rąk księdza, który później targnął się na własne życie.

Raport komisji "Wyjaśnienie i naprawa" w pierwszej swojej odsłonie dokładnie - choć anonimizując zarówno sprawców, jak i miejsce zdarzenia - opisuje przypadki krzywd wobec małoletnich w diecezji sosnowieckiej, zwraca też uwagę na działania podjęte przez stronę diecezjalną. Również te - w jej ocenie - niewystarczające.

I tu pojawiają się kluczowe fragmenty. W kilku przypadkach autorzy dokumentu piszą, "na wskazane powyżej nieprawidłowości komisja zwróciła uwagę kompetentnych władz kościelnych". 

Takie albo bardzo podobne zdanie pada w raporcie cztery razy. Dotyczy czterech różnych historii, których wyjaśnianie obejmuje czas urzędowania biskupa Grzegorza Kaszaka.

Co zatem zrobiła komisja? Z nieoficjalnych ustaleń Interii wynika, że chodzi o zgłoszenie sprawy biskupa Kaszaka do Stolicy Apostolskiej. 

Wskazane przez komisję sprawy dotyczą m.in. niezawiadomienia Stolicy Apostolskiej o nowym zgłoszeniu w sprawie księdza podejrzanego o wykorzystanie dwóch dziewczynek, co komisja określiła jako "poważne zaniedbanie". 

Chodzi również o sprawę księdza, w przypadku którego biskup nie podjął żadnych środków zapobiegawczych, mimo że miał wiarygodne informacje o przestępstwie, i w efekcie duchowny po opuszczeniu parafii nie został odsunięty od żadnych obowiązków i mógł pracować z dziećmi i młodzieżą. Komisja wskazuje również na nieinformowanie Stolicy Apostolskiej o podejmowanych decyzjach, które "trudno wytłumaczyć niewiedzą". 

Komisja wskazuje też na inne, "zamknięte w miesiąc" postępowanie wyjaśniające w sprawie sprzed lat, gdzie prowadzący "ograniczył się jedynie do rozmów z proboszczem parafii oraz oświadczenia oskarżanego, który zaprzeczył stawianym mu zarzutom", a kobiecie zgłaszającej krzywdę syna nie uwierzono, ponadto wyznaczono jej bardzo krótki czas na zgromadzenie dokumentów, a także nie podjęto próby skontaktowania się z istotnym świadkiem, szpitalnym kapelanem.

W dokumencie wskazano również zaniedbania po stronie biskupa Śmigielskiego, choć nie wymieniono go z nazwiska. Autorzy dokumentu piszą jednak: "Niewątpliwie (…) w roku 2001 (bp Śmigielski urzędował w latach 1992-2008 - przyp. red.) doszło do zaniedbań po stronie biskupa oraz jego współpracowników. W chwili otrzymania listów matki i kapelana należało bowiem uruchomić dochodzenie wstępne i zawiadomić o nim Kongregację Nauki Wiary. Tego nie zrobiono".

Komisja zaznacza jednak, że "z uwagi na to, że osoby, które podejmowały wówczas decyzje, nie żyją, niemożliwe jest wyciągnięcie wobec nich jakichkolwiek konsekwencji".

Co innego jednak były ordynariusz - emerytowany, ale jednak żyjący.

Wyjaśnijmy, że jeśli chodzi o podejrzenie zaniedbań u biskupa, należy zgłosić je bezpośrednio właściwej dykasterii albo za pośrednictwem przedstawiciela papieskiego, czyli przez nuncjaturę.

Czy komisja mogła dokonać takiego zgłoszenia? Zgodnie z art. 3 VELM (dokument określający normy zwalczania nadużyć) zawiadomienie może złożyć "każdy, w szczególności wierni świeccy, którzy sprawują urzędy lub posługę w Kościele". Gremium powołane przez biskupa diecezjalnego wydaje się spełniać te wytyczne.

Kościelne przepisy przewidują, że biskup, który dopuścił się zaniedbań w związku ze sprawami dotyczącymi wykorzystywania seksualnego małoletnich, może zostać usunięty ze stanowiska. Co jeśli już jest emerytem?

Wobec emerytowanego biskupa także można podjąć decyzje dyscyplinarne.

Na przykład emerytowany metropolita wrocławski abp Henryk Gulbinowicz w 2020 roku otrzymał zakaz uczestniczenia w jakiejkolwiek celebracji lub spotkaniach publicznych, zakaz używania insygniów biskupich, został pozbawiony prawa do pogrzebu i pochówku w katedrze oraz nakazano mu wpłacenie "odpowiedniej sumy pieniędzy jako darowizny" na rzecz Fundacji Świętego Józefa. O decyzji Stolicy Apostolskiej poinformowała nuncjatura.

Rzecz w tym, że podobnych informacji o rozstrzygnięciach dotyczących polskich biskupów od jakiegoś czasu nuncjatura nie podaje, na co zwrócił uwagę Tomasz Krzyżak, przewodniczący komisji "Wyjaśnienie i naprawa" w rozmowie z Tomaszem Terlikowskim w RMF FM. W ocenie Krzyżaka milczenie Watykanu nie jest związane z tym, że decyzje dotyczące zaniedbań hierarchów nie zapadają, po prostu opinia publiczna z nieznanych przyczyn nie jest o nich informowana.

Raport komisji z Sosnowca został zaprezentowany w czasie, gdy ważą się losy ogólnopolskiej komisji, która miałaby zająć się tematem wykorzystania seksualnego w Kościele. Najbliższe posiedzenie Konferencji Episkopatu Polski najpewniej odbędzie się w dniach 10-12 marca w Warszawie.

Justyna Kaczmarczyk 

Chcesz porozmawiać? Napisz: justyna.kaczmarczyk@firma.interia.pl