Kościół wspomina trzech świętych. Jeden ma w Polsce szczególne znaczenie

Najtrwalsze ślady ich kultu prowadzą do dwóch miejsc dawnego Rzymu: katakumb Domitylli przy Via Ardeatina oraz grobu Pankracego przy Via Aurelia. Właśnie tam pamięć o męczennikach przetrwała w liturgii, pielgrzymkach i topografii miasta.

W Polsce historia Pankracego ma jeszcze jeden wymiar, ponieważ jego wspomnienie rozpoczyna czas "zimnych ogrodników", od pokoleń łączony z ryzykiem majowych przymrozków.

12 maja Kościół wspomina świętych Nereusza i Achillesa, męczenników, których historia prowadzi do samych początków chrześcijańskiego Rzymu. Ich kult wyrósł przy Via Ardeatina, w katakumbach Domitylli, jednym z najważniejszych miejsc pochówku pierwszych chrześcijan.

Właśnie tam, przy grobach świadków wiary, przez wieki kształtowała się pamięć o ludziach, którzy zapłacili życiem za wierność Ewangelii. Imiona Nereusza i Achillesa pojawiają się w dawnych rzymskich wykazach męczenników, więc ich wspomnienie ma mocniejsze oparcie w historii miejsca i liturgii niż w późniejszych, barwnych legendach.

Według przekazu papieża Damazego Nereusz i Achilles mieli być rzymskimi żołnierzami, a więc ludźmi związanymi z porządkiem, który dla chrześcijan oznaczał często przesłuchania, wyroki i egzekucje. Ich historia zapada w pamięć właśnie dlatego, że nie zaczyna się po stronie ofiar, lecz po stronie tych, którzy służyli imperium. Tradycja mówi, że pod wpływem świadectwa chrześcijan porzucili dotychczasową służbę, przyjęli wiarę i sami zostali skazani na śmierć.

W 2026 roku wspomnienie Nereusza i Achillesa przypada we wtorek VI Tygodnia Wielkanocnego. Czerwień szat liturgicznych, wybierana przy formularzu o męczennikach, przypomina o krwi świadków, ale cały okres wielkanocny kieruje uwagę ku nadziei i zwycięstwu życia nad lękiem.

W ostatnich latach ich historia wybrzmiała również poza samą liturgią. W 2025 roku zakończono w Rzymie restaurację wyjątkowej fasady kościoła świętych Nereusza i Achillesa przy Terme di Caracalla. Chodzi o wyjątkową dekorację wykonaną techniką graffito, rzadką w rzymskiej architekturze sakralnej. Prace sfinansowano z włoskiego programu PNRR w ramach projektów związanych z dziedzictwem kulturowym. Konserwatorzy odtworzyli zatarte partie dekoracji na podstawie śladów, archiwów i zachowanych nacięć w tynku.

Życiorysy świętych Nereusza i Achillesa są owiane legendą. Późniejsze "akta męczeństwa" przedstawiają ich jako dworzan Flawii Domitylli, związanych z kręgiem arystokratycznego Rzymu, ale najstarszy i mocniejszy ślad prowadzi gdzie indziej.

Papież Damazy, który w IV wieku porządkował i upamiętniał miejsca kultu rzymskich męczenników, opisał ich jako żołnierzy. W jego inskrypcji nie ma rozbudowanej fabuły, jest za to obraz ludzi posłusznych rozkazom, którzy po nawróceniu odrzucają tarcze i wojskowe odznaki.

Za tą tradycją stoją również konkretne miejsca i przedmioty. W latach 70. XIX wieku, podczas badań prowadzonych w katakumbach Domitylli, odnaleziono fragmenty inskrypcji Damazego w rejonie apsydy bazyliki wzniesionej przy grobach męczenników. Archeolodzy natrafili także na kolumnę przedstawiającą moment śmierci Achillesa z jego imieniem. W przypadku Nereusza i Achillesa pewniejszym punktem oparcia nie są więc późne legendy, lecz topografia kultu, starożytna inskrypcja i materialne ślady pielgrzymowania do ich grobu.

Katakumby Domitylli przy Via Ardeatina należą do największych chrześcijańskich nekropolii Rzymu. Liczą około 17 km korytarzy, rozciągają się na czterech poziomach i obejmują około 150 tys. pochówków. Ich początki wiąże się z terenami należącymi do Flawii Domitylli, kobiety z rodu powiązanego z cesarskimi Flawiuszami. W centrum tego kompleksu znalazła się półpodziemna bazylika poświęcona Nereuszowi i Achillesowi, trójnawowa hala z apsydą, w której przez stulecia czczono groby męczenników.

W przypadku Domitylli mamy do czynienia głównie z ogromnym cmentarzem i miejscem pamięci, odwiedzanym przez rodziny zmarłych, a później przez pielgrzymów. Po pokoju konstantyńskim, gdy chrześcijaństwo zyskało legalny status, groby męczenników zaczęły przyciągać wiernych jeszcze mocniej. Wierni chcieli być chowani blisko świadków wiary, a przy ich grobach powstawały sanktuaria i miejsca liturgii.

Obok Nereusza i Achillesa 12 maja Kościół wspomina św. Pankracego, jednego z najbardziej rozpoznawalnych młodych męczenników starożytnego Rzymu. Tradycja mówi, że urodził się pod koniec III wieku we Frygii, w Azji Mniejszej, a po śmierci rodziców trafił pod opiekę wuja Dionizego.

Według późniejszych przekazów obaj przybyli do Rzymu, zamieszkali na wzgórzu Celius, zetknęli się z chrześcijańską wspólnotą i przyjęli chrzest. Działo się to w czasie, gdy imperium coraz ostrzej występowało przeciw wyznawcom Chrystusa. W 303 roku rozpoczęło się ostatnie wielkie prześladowanie chrześcijan przed epoką Konstantyna. Burzono kościoły, palono księgi, odbierano chrześcijanom urzędy, a od wiernych żądano publicznego złożenia ofiary rzymskim bogom.

W takim kontekście opowieść o 14-letnim Pankracym nabiera szczególnego znaczenia. Tradycja mówi, że odmówił aktu, który miał być znakiem lojalności wobec państwowego kultu, i za tę odmowę został ścięty przy Via Aurelia. Tak zapamiętało go Martyrologium Rzymskie, a podobny zapis pojawia się również u Bedy Czcigodnego, który wspomina Pankracego jako młodego męczennika z Rzymu.

Podobnie jak przy wielu męczennikach pierwszych wieków, szczegóły życiorysu Pankracego trzeba czytać ostrożnie. Barwne opowieści o rozmowie z cesarzem czy rzymskiej matronie Ottavilli należą do tradycji hagiograficznej, ale sam kult jest bardzo stary i dobrze osadzony w topografii Rzymu. Według przekazów nad jego grobem papież Symmachus na przełomie V i VI wieku wzniósł kościół, a w VII wieku papież Honoriusz I przebudował świątynię dla rosnącej liczby pielgrzymów.

Z czasem Pankracy stał się patronem dzieci, młodzieży, zdrowia, pracy oraz uczciwych przysiąg. Ten ostatni wątek jest szczególnie ciekawy, ponieważ św. Grzegorz z Tours miał nazywać go "mścicielem krzywoprzysięstwa".

W średniowieczu wierzono, że fałszywa przysięga złożona przy jego relikwiach sprowadza karę. Uwidacznia to, jak wielką wagę przywiązywano wtedy do danego słowa, zwłaszcza w sądach, umowach i relacjach społecznych.

W polskiej tradycji św. Pankracy jest znany nie tylko jako młody męczennik z Rzymu, lecz także jako pierwszy z tak zwanych zimnych ogrodników. Pod tą nazwą kryją się trzy majowe wspomnienia świętych: Pankracego 12 maja, Serwacego 13 maja i Bonifacego 14 maja. W ludowym kalendarzu właśnie te dni uznawano za moment szczególnego ryzyka dla ogrodów, sadów i pól.

Po pierwszych ciepłych tygodniach wiosny mogło przyjść nagłe ochłodzenie, a nawet nocny przymrozek, który niszczył kwiaty drzew owocowych, młode rozsady i świeżo posadzone warzywa. Stąd powiedzenia o "zimnych ogrodnikach" oraz "zimnej Zośce", która przypada na 15 maja i zwyczajowo zamyka ten chłodny okres.

Co ważne, Pankracy, Serwacy i Bonifacy nie byli ogrodnikami i ich życiorysy nie mają związku z uprawą ziemi. Ich imiona przylgnęły do majowych chłodów dlatego, że wspomnienia liturgiczne wypadały w czasie dobrze znanym rolnikom i sadownikom.

Dawniej ludzie zapamiętywali pogodowe prawidłowości właśnie przez kalendarz świętych, przysłowia i rytm prac w gospodarstwie. Dlatego Pankracy stał się w Polsce postacią podwójnie obecną: w Kościele jako męczennik, a w kulturze ludowej jako patron dnia, od którego zaczynał się najbardziej nerwowy moment majowej wiosny.

Ten zwyczaj miał bardzo praktyczne tło. Gdy zapowiadano zimne noce, gospodarze próbowali chronić sady i młode uprawy przed przymrozkiem. Rozpalano ogniska, okrywano rośliny, ustawiano naczynia z wodą, obserwowano niebo i temperaturę przy gruncie.

Według analizy danych z lat 1881-1980 prowadzonej przez Obserwatorium Astronomiczne Uniwersytetu Jagiellońskiego, w 95 latach tego okresu notowano istotne ochłodzenia między 1 a 25 maja, a w dziewięciu przypadkach temperatura z dnia na dzień spadała o ponad 10 st. C. "Zimni ogrodnicy" są więc śladem długiej obserwacji klimatu, wpisanej w religijny kalendarz i codzienną troskę o plony.