Jak to się stało, że Watykan jest państwem w środku miasta? Niezwykła historia

Państwo Watykańskie (wł. Stato della Città del Vaticano), w skrócie po prostu Watykan, to miasto-państwo w Europie Południowej, na Półwyspie Apenińskim. Watykan jest uznawany oficjalnie za najmniejsze państwo świata pod względem wielkości, ale i za najmniejsze niepodległe państwo pod względem ludności.

Nazwa "Watykan" pochodzi od wzgórza Vaticanus, położonego na prawym brzegu Tybru, w zachodniej części Rzymu, gdzie w starożytności znajdowała się etruska osada. Nazwą Watykan (Pola Watykańskie) określano płaski obszar między Tybrem oraz wzgórzami Janiculum i Monte Mario.

Według tradycji, to właśnie tutaj ukrzyżowano św. Piotra, co uczyniło to miejsce celem pielgrzymek chrześcijan. Dziś w tym miejscu stoi bazylika św. Piotra.

Formalna nazwa Państwo Watykańskie została nadana w Traktatach Laterańskich podpisanych 11 lutego 1929 roku. Nazwa odnosi się do geograficznego położenia państwa - na wzgórzu Vaticanus, a także podkreśla jego charakter jako miasta-państwa.

W IV wieku cesarz Konstantyn Wielki przekazał biskupom Rzymu Pałac Laterański, który stał się pierwszą rezydencją papieską. Jednak z czasem, wokół grobu św. Piotra zaczęły powstawać klasztory i inne budowle sakralne, co zwiększało znaczenie obszaru Wzgórza Watykańskiego.

Początki Watykanu jako ufortyfikowanego ośrodka sięgają IX wieku. Podczas pontyfikatu papieża Leona IV wzniesiono mury obronne wokół terenu między bazyliką św. Piotra a Mauzoleum Hadriana.

Była to odpowiedź na zagrożenie zewnętrzne i potrzeba zapewnienia papieżowi bezpiecznego schronienia. Fortyfikacje te były później rozbudowywane przez kolejnych papieży, m.in. Eugeniusza III i Mikołaja III.

Przełomowym momentem dla Watykanu jako stałej siedziby papiestwa był powrót papieża Grzegorza XI z Awinionu do Rzymu w 1377 roku. Zastawszy Pałac Laterański w ruinie, papież osiadł w Watykanie, który od tego momentu stał się de facto główną siedzibą papieską. Rok później, w 1378, w Watykanie odbyło się również pierwsze konklawe.

W kolejnych dziesięcioleciach papieże prowadzili intensywną rozbudowę watykańskich struktur. Papież Mikołaj V w połowie XV wieku znacznie powiększył kompleks pałacowy oraz założył Bibliotekę Watykańską.

Jego następcy kontynuowali rozbudowę - Sykstus IV ufundował słynną Kaplicę Sykstyńską, Aleksander VI wzniósł Torre del Borgia, a Juliusz II powierzył Donato Bramantemu budowę nowej bazyliki św. Piotra.

Państwo Kościelne przetrwało aż do 1870 roku, kiedy to zostało wcielone do Królestwa Włoch przez wojska króla Wiktora Emanuela II. Papież nie pogodził się z utratą władzy terytorialnej i ogłosił się "więźniem Watykanu", odmawiając opuszczania jego murów.

Dopiero 11 lutego 1929 roku sytuacja ta została rozwiązana poprzez podpisanie traktatów laterańskich między faszystowskim rządem Benito Mussoliniego a Stolicą Apostolską. Na ich mocy ustanowiono Państwo Watykańskie. Traktaty te zagwarantowały papieżowi pełną niezależność i suwerenność, kończąc długotrwały konflikt i kładąc fundamenty pod współczesny status Watykanu jako niezależnego państwa.

Państwo Watykańskie posiada unikalny ustrój polityczny - jest monarchią o charakterze teokratycznym i elekcyjnym, w której najwyższą władzę sprawuje papież jako głowa państwa i Kościoła katolickiego. Papież posiada pełnię władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej, a jego autorytet nie podlega żadnym instytucjom świeckim.

Funkcje legislacyjne spoczywają na Papieskiej Komisji ds. Państwa Watykańskiego, złożonej między innymi z kardynałów mianowanych przez papieża, jednak jej decyzje wchodzą w życie tylko po jego zatwierdzeniu.

Władzę administracyjną, jak i wykonawczą pełni gubernatorat kierowany przez przewodniczącego tej komisji, który działa w imieniu papieża. Mimo niewielkiej powierzchni i populacji, Watykan utrzymuje stosunki dyplomatyczne z licznymi państwami oraz posiada status obserwatora przy ONZ, co czyni go istotnym podmiotem prawa międzynarodowego. Za granicą Stolicę Apostolską reprezentuje sekretarz stanu, potocznie nazywany premierem Watykanu.

Państwo Watykańskie jest najmniejszym niepodległym państwem na świecie. Całość terytorium otoczona jest wysokim murem i znajduje się w obrębie Rzymu. Główne wejście do Watykanu prowadzi przez Plac św. Piotra, który wraz z kolumnadą Berniniego również należy do Państwa Watykańskiego.

Choć powierzchnia jest niewielka, wewnątrz jego granic mieszczą się najważniejsze instytucje Kościoła katolickiego, takie jak Bazylika św. Piotra, Pałac Apostolski, Kaplica Sykstyńska, Muzea Watykańskie, Ogrody Watykańskie i liczne urzędy Kurii Rzymskiej.

W strukturze państwowej Watykanu nie ma podziału na regiony ani jednostki administracyjne - całe terytorium zarządzane jest centralnie, bez systemu samorządowego.

Co istotne, mimo że powierzchnia państwa jest niewielka, traktaty laterańskie przyznały Stolicy Apostolskiej prawo własności i jurysdykcji eksterytorialnej nad wieloma budynkami w Rzymie i poza nim. Do takich miejsc należą m.in. bazylika św. Jana na Lateranie (formalna katedra biskupa Rzymu), bazylika Santa Maria Maggiore, bazylika św. Pawła za Murami, rezydencja papieska w Castel Gandolfo oraz kilka uczelni i biur kurialnych.

Państwo Watykańskie, mimo swojego niewielkiego terytorium, posiada pełen zestaw symboli państwowych, które podkreślają jego suwerenność oraz religijny charakter.

Flaga Watykanu, oficjalnie przyjęta 7 czerwca 1929 roku, składa się z dwóch pionowych pasów: żółtego (po stronie drzewca) i białego. Na białym tle umieszczony jest herb Stolicy Apostolskiej - skrzyżowane klucze św. Piotra (jeden złoty, drugi srebrny), powiązane czerwoną wstęgą i zwieńczone tiarą papieską.

Herb Watykanu stanowi centralny element flagi i jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli Kościoła katolickiego. Różni się detalami od godła Stolicy Apostolskiej, będącej osobnym podmiotem prawa międzynarodowego. Godło Stolicy Apostolskiej wraz z kolejnym pontyfikatem, jest dopełniane osobistym herbem papieskim.

Herb Watykanu - na czerwonym tle - przedstawia dwa klucze, złoty i srebrny, skrzyżowane w skos, złączone czerwonym sznurem, umieszczone pod tiarą papieską.

Hymn Watykanu, zatytułowany "Inno e Marcia Pontificale" (Hymn i Marsz Papieski), został skomponowany przez Charles'a Gounoda w 1869 roku. Jednak oficjalnie uznany za hymn państwowy został dopiero w 1949 roku.

Słowa w języku włoskim ułożył organista bazyliki św. Piotra, prałat Antonio Allegra. Jednak w celu nadania bardziej uniwersalnego charakteru, napisano też tekst w języku łacińskim. Hymn odgrywany jest przy uroczystych okazjach, takich jak wizyty głów państw, czy ważne święta liturgiczne.