Dwie różne historie, jedna data. 6 maja ma istotne znaczenie dla wiernych

W liturgii 6 maja powracają dwie postaci z grona Dwunastu, ale każda prowadzi wiernych w inną stronę. Filip jest apostołem, którego Ewangelia pokazuje w konkretnych scenach: przy spotkaniu z Natanaelem, rozmnożeniu chleba i podczas Ostatniej Wieczerzy. Jakub Mniejszy pozostaje znacznie bardziej zagadkowy, ponieważ jego imię przez wieki łączono z różnymi tradycjami pierwszego Kościoła.

W powszechnym kalendarzu rzymskim Święto Świętych Apostołów Filipa i Jakuba przypada na 3 maja. W Polsce tego dnia obchodzona jest jednak uroczystość Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski, dlatego liturgiczne obchody ku czci apostołów przesunięto na 6 maja.

Nie jest to święto nakazane, więc wierni nie mają obowiązku uczestniczenia w mszy świętej. W liturgii ma ono jednak wyraźnie podniesioną rangę: jest świętem, a nie zwykłym wspomnieniem. Kapłan sprawuje mszę w czerwonych szatach, ponieważ Kościół wspomina apostołów i męczenników, czyli ludzi, którzy głoszenie Ewangelii przypieczętowali własnym życiem. W formularzu liturgicznym pojawia się także hymn "Chwała na wysokości Bogu", a czytania są przypisane właśnie do tego dnia.

Znaczenie tej daty wzmacnia jeszcze okres wielkanocny, bo 6 maja liturgia nie opowiada wyłącznie o dwóch apostołach, lecz prowadzi wprost do serca chrześcijaństwa. W pierwszym czytaniu z Pierwszego Listu do Koryntian św. Paweł przypomina najstarszą formułę wiary przekazywaną przez pierwsze wspólnoty: Chrystus umarł za grzechy, został pogrzebany, trzeciego dnia zmartwychwstał, a potem ukazywał się uczniom, w tym także Jakubowi.

Apostoł Jakub pojawia się tu jako jeden ze świadków zmartwychwstania, wymieniony w tekście należącym do najstarszych warstw Nowego Testamentu.

Święto Filipa i Jakuba w okresie wielkanocnym przypomina, że wiara Kościoła nie zaczęła się od abstrakcyjnej idei, ale od świadectwa ludzi, którzy spotkali Zmartwychwstałego i ponieśli tę wiadomość dalej.

Święty Filip był jednym z Dwunastu Apostołów i pochodził z Betsaidy nad Jeziorem Galilejskim, miejscowości łączonej w Ewangelii także z Piotrem i Andrzejem. Dziś ta informacja brzmi ciekawiej niż zwykła wzmianka geograficzna, ponieważ archeolodzy od lat próbują ustalić, gdzie leżała nowotestamentowa Betsaida.

Najwięcej uwagi przyciąga stanowisko el-Araj na północnym brzegu jeziora, gdzie w 2025 roku pożar odsłonił kolejne ślady rzymskiej zabudowy. Dzięki temu Filip przestaje być wyłącznie imieniem z listy apostołów. Łatwiej zobaczyć w nim człowieka z galilejskiego świata rybaków, handlu i codziennych spotkań ludzi mówiących różnymi językami.

W Biblii Filip jest jednym z najlepiej uchwyconych psychologicznie apostołów, choć pojawia się głównie w Ewangelii według św. Jana. Jezus wzywa go słowami "Pójdź za Mną", a Filip od razu idzie do Natanaela i przekazuje mu wiadomość o Jezusie z Nazaretu.

Na sceptyczną reakcję odpowiada krótkim zaproszeniem: "Chodź i zobacz". Benedykt XVI zauważył, że w prostym zaproszeniu dobrze widać sposób działania Filipa. Apostoł nie zatrzymuje się na teorii, lecz prowadzi drugiego człowieka do osobistego spotkania z Jezusem.

Ten sam rys powraca w kolejnych scenach Ewangelii. Przy rozmnożeniu chleba Filip patrzy bardzo po ludzku i liczy, że nawet dwieście denarów nie wystarczy, aby nakarmić tłum. Później to właśnie do niego zwracają się Grecy, którzy chcą zobaczyć Jezusa.

Nie był to przypadek, gdyż Filip nosił greckie imię i mógł być dla nich naturalnym łącznikiem ze środowiskiem uczniów. Najmocniej zapamiętano go jednak z Ostatniej Wieczerzy, gdy prosi: "Panie, pokaż nam Ojca". Odpowiedź Jezusa, że kto widzi Syna, widzi także Ojca, stała się jednym z najważniejszych fragmentów czytanych w jego święto.

Po Pięćdziesiątnicy nie podaje już dalszych losów Filipa. Resztę jego historii dopowiada tradycja. Apostoł miał głosić Ewangelię w Azji Mniejszej i ponieść męczeńską śmierć w Hierapolis, na terenie dzisiejszej Turcji. To właśnie tam w 2011 roku włoscy archeolodzy ogłosili odkrycie grobu łączonego z jego kultem.

Samych relikwii już w nim nie było, bo według badaczy mogły zostać przeniesione najpierw do Konstantynopola, a później do Rzymu. Filip był czczony od pierwszych wieków chrześcijaństwa, jeszcze zanim Kościół wprowadził formalne procesy kanonizacyjne.

Święty Jakub Mniejszy, nazywany też Młodszym, był jednym z Dwunastu Apostołów i w Nowym Testamencie występuje jako Jakub, syn Alfeusza. Pojawia się w wykazach apostołów, ale Ewangelie nie zachowały osobnej sceny jego powołania ani dłuższej rozmowy z Jezusem. 

Przydomek Mniejszy miał odróżniać go od Jakuba Większego, syna Zebedeusza i brata Jana. Mógł odnosić się do wieku, wzrostu albo po prostu do mniejszej rozpoznawalności tej postaci w tradycji.

Najwięcej zamieszania budzi utożsamianie go z innymi Jakubami z Nowego Testamentu. W dawnej tradycji zachodniej Jakuba Mniejszego często łączono z Jakubem Sprawiedliwym, zwanym "bratem Pańskim", czyli krewnym Jezusa i przywódcą pierwszej wspólnoty w Jerozolimie.

Współczesne opracowania częściej zachowują ostrożność: część badaczy rozdziela Jakuba syna Alfeusza od Jakuba Sprawiedliwego, a autorstwo Listu Jakuba przypisuje raczej temu drugiemu albo jego środowisku. Z Jakubem Mniejszym wiąże się silna tradycja interpretacyjna, ale nie wszystkie szczegóły tej tradycji są pewnym faktem biograficznym.

Według tradycji Jakub Mniejszy zmarł około 62 roku, choć najstarsze źródła odnoszą tę datę przede wszystkim do Jakuba Sprawiedliwego, z którym bywał utożsamiany. Józef Flawiusz opisuje, że po śmierci rzymskiego prokuratora Festusa arcykapłan Ananos II wykorzystał chwilową lukę władzy, zwołał Sanhedryn i doprowadził do skazania Jakuba oraz kilku innych osób. Późniejsze przekazy chrześcijańskie przedstawiają jego śmierć bardziej dramatycznie.

Filip i Jakub są wspominani w Kościele tego samego dnia, ponieważ tradycja związała ich relikwie z bazyliką Santi XII Apostoli, czyli bazyliką Dwunastu Apostołów w Rzymie.

Według przekazów relikwie obu apostołów sprowadzono ze Wschodu w VI wieku, za pontyfikatu papieża Pelagiusza I, i złożono właśnie w tej świątyni. To dlatego Kościół zaczął wspominać ich razem: wspólne miejsce kultu stało się wspólną datą w kalendarzu.

Ten rzymski trop jest jednym z ciekawszych elementów całej historii. Bazylika Dwunastu Apostołów nie jest wyłącznie zabytkiem z przewodnika po Wiecznym Mieście, lecz miejscem, w którym pamięć o Filipie i Jakubie ma swój adres, liturgię i ciągłość. W 2025 roku franciszkanie posługujący przy tej bazylice ponownie podkreślali uroczysty charakter obchodów ku czci obu apostołów, przypominając, że właśnie tam od stuleci skupia się ich rzymski kult.

Ciekawa jest również sama historia daty. Przez długi czas święto Filipa i Jakuba obchodzono 1 maja, ponieważ łączono je z rocznicą poświęcenia rzymskiej świątyni. Sytuacja zmieniła się w 1955 roku, gdy Pius XII ustanowił wspomnienie św. Józefa Rzemieślnika. Po kolejnych zmianach w kalendarzu liturgicznym, w tym po reformie z 1969 roku, w kalendarzu powszechnym utrwalił się termin 3 maja.

W Polsce obchody przeniesiono jednak na 6 maja, ponieważ 3 maja Kościół obchodzi uroczystość Najświętszej Maryi Panny Królowej Polski.

W tym miejscu warto dopowiedzieć jeszcze jedną rzecz. Filip Apostoł, wspominany 6 maja razem z Jakubem, to inna postać niż Filip diakon z Dziejów Apostolskich. Ten drugi należy do grona siedmiu wybranych do posługi we wspólnocie i pojawia się między innymi w scenie chrztu dworzanina etiopskiej królowej. Zbieżność imion sprawia, że oba życiorysy czasem się mieszają, ale tradycja Kościoła wyraźnie rozróżnia Filipa Apostoła i Filipa diakona.