22 marca otwiera nowy etap w Kościele. Wiąże się z tym wyjątkowy zwyczaj

W dawnej tradycji była określana mianem Pierwszej Niedzieli Męki Pańskiej i otwierała czas pasyjny - ostatni etap Wielkiego Postu skoncentrowany na cierpieniu Chrystusa. Dziś nosi prostą nazwę, jednak jej znaczenie pozostaje niezmienne: rozpoczyna bezpośredni etap przygotowania do Triduum Paschalnego.

W obowiązującym dziś kalendarzu liturgicznym Kościoła rzymskokatolickiego nazwa tej niedzieli to po prostu V Niedziela Wielkiego Postu. Takie określenie funkcjonuje od czasu reform liturgicznych wprowadzonych po Soborze Watykańskim II oraz publikacji nowego "Mszału Rzymskiego" w 1970 roku.

Reforma uporządkowała strukturę roku liturgicznego i ujednoliciła nazewnictwo niedziel w okresie pokuty. Każda niedziela Wielkiego Postu oznaczona jest numerem, który wskazuje jej miejsce w drodze prowadzącej ku Wielkanocy.

Starsza tradycja rzymska posługiwała się jednak inną nazwą. W liturgii sprzed reform dzień ten określano jako Pierwszą Niedzielę Męki Pańskiej (łac. Dominica I Passionis). Nazwa wynikała z dawnego podziału Wielkiego Postu na dwie wyraźne części. Pierwsza obejmowała okres pokuty i przygotowania duchowego, druga - rozpoczynająca się właśnie w piątą niedzielę - koncentrowała się już bezpośrednio na tajemnicy cierpienia Chrystusa. Ten etap nazywano czasem pasyjnym (tempus Passionis) i trwał on aż do liturgii Wigilii Paschalnej.

Zmiana nazewnictwa nie oznaczała zmiany sensu teologicznego. Już od V Niedzieli Wielkiego Postu liturgia zaczyna kierować uwagę wiernych w stronę wydarzeń, które w chrześcijaństwie mają znaczenie centralne: męki, śmierci i zmartwychwstania Jezusa. W dawnych księgach liturgicznych było to widoczne bardzo wyraźnie. Teksty modlitw, antyfony i prefacje coraz mocniej akcentowały temat ofiary krzyża oraz odkupienia. W niektórych celebracjach pomijano fragmenty psalmów zawierające elementy triumfalnej doksologii, aby podkreślić powagę i skupienie charakterystyczne dla ostatnich tygodni Wielkiego Postu.

Od tej niedzieli wierni przechodzili od ogólnego wezwania do nawrócenia ku bardziej bezpośredniej kontemplacji dramatu Golgoty.

Współczesne rubryki liturgiczne nie używają już nazwy "Niedziela Męki Pańskiej" wobec tej daty. Mimo to znaczenie dnia pozostało takie samo. V Niedziela Wielkiego Postu stanowi próg ostatniego etapu przygotowania do Wielkanocy - moment, w którym liturgia zaczyna prowadzić wiernych wprost ku wydarzeniom Wielkiego Tygodnia i tajemnicy Paschy.

Najbardziej rozpoznawalnym znakiem V Niedzieli Wielkiego Postu jest zasłanianie krzyży oraz wizerunków świętych fioletową tkaniną. Gest ten ma dziś wyraźne umocowanie w przepisach liturgicznych Kościoła.

Dokument Stolicy Apostolskiej "Paschalis sollemnitatis", ogłoszony 16 stycznia 1988 roku przez Kongregację ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów, wskazuje, że praktyka ta może być zachowana decyzją konferencji episkopatu danego kraju. Zgodnie z tymi wskazaniami krzyże mają być zakryte aż do zakończenia liturgii Męki Pańskiej w Wielki Piątek, natomiast obrazy odsłania się dopiero wraz z początkiem Wigilii Paschalnej.

Korzenie tej symboliki prowadzą głęboko w średniowiecze. Już od IX wieku w krajach niemieckich stosowano ogromną zasłonę rozciąganą przed ołtarzem, znaną jako Hungertuch - dosłownie "płótno głodowe". Materiał zakrywał prezbiterium przez niemal cały okres Wielkiego Postu, oddzielając wiernych od widoku ołtarza aż do momentu odczytania opisu Męki Pańskiej w Wielkim Tygodniu.

Historycy liturgii podkreślają pedagogiczny sens tego gestu. W epoce, w której większość wiernych nie potrafiła czytać, wizualne "zniknięcie" przestrzeni ołtarza stanowiło czytelny sygnał wejścia w czas pokuty i oczekiwania. Współcześnie zasłanianie krzyży ma wyostrzyć duchową wrażliwość i pozwolić, by z większą siłą wybrzmiało pragnienie objawienia tajemnicy Zmartwychwstania.

V Niedziela Wielkiego Postu jest również ważnym momentem w tradycji katechumenalnej Kościoła. W parafiach przygotowujących dorosłych do chrztu właśnie wtedy sprawuje się trzecie skrutynium - jeden z najważniejszych obrzędów duchowego przygotowania kandydatów do przyjęcia sakramentów inicjacji chrześcijańskiej. Liturgia tego dnia sięga po Ewangelię o wskrzeszeniu Łazarza (J 11,1-45), przypisaną do tej niedzieli w roku liturgicznym A. Obrzęd ma charakter oczyszczający: wspólnota modli się o umocnienie katechumenów oraz o uwolnienie ich od wszystkiego, co oddziela człowieka od życia łaską.

Liturgia słowa w V Niedzielę Wielkiego Postu prowadzi wiernych w stronę jednego z najważniejszych tematów całej Biblii - zwycięstwa życia nad śmiercią. Pierwsze czytanie pochodzi z Księga Ezechiela (Ez 37, 12-14). To jeden z najbardziej sugestywnych obrazów nadziei w całym Starym Testamencie.

Bóg kieruje do Izraela słowa: "Otworzę wasze groby i wydobędę was z grobów, mój ludu". Proroctwo powstało w VI wieku przed Chrystusem, w czasie niewoli babilońskiej. Naród, który utracił ziemię, świątynię i polityczną niezależność, doświadczał poczucia całkowitego rozpadu wspólnoty. W tej sytuacji zapowiedź 'tchnienia Ducha" oznaczała realną obietnicę odrodzenia Izraela. Tradycja chrześcijańska odczytała jednak ten fragment szerzej - jako zapowiedź zmartwychwstania i ostatecznego zwycięstwa Boga nad śmiercią.

Drugie czytanie pochodzi z Listu do Rzymian (Rz 8, 8-11). Apostoł Paweł z Tarsu rozwija w nim tę samą perspektywę nadziei, wskazując na działanie Ducha Świętego jako źródła życia przekraczającego biologiczne ograniczenia człowieka. Paweł pisze wprost: "Ten, który wskrzesił Jezusa z martwych, ożywi także wasze śmiertelne ciała przez swego Ducha". Fragment ten należy do najstarszych świadectw wiary pierwotnego Kościoła w powszechne zmartwychwstanie. Już w I wieku wykorzystywano go w katechezie przygotowującej dorosłych do chrztu, gdy wspólnota tłumaczyła sens nowego życia otrzymywanego w sakramencie.

Kulminacją liturgii jest Ewangelia według św. Jana (J 11,1-45), opisująca wskrzeszenie Łazarza. Opowieść o przyjaźni Jezusa z rodziną z Betanii oraz o pozornej zwłoce w przyjściu do chorego przyjaciela odsłania logikę działania Boga, która często przekracza ludzkie wyobrażenia o czasie i skuteczności. Gdy Jezus staje przy grobie, wypowiada słowa: "Łazarzu, wyjdź na zewnątrz". Ten moment wprowadza liturgię bezpośrednio w dynamikę Wielkanocy.

W tradycji katechumenalnej trzy ostatnie niedziele Wielkiego Postu tworzą starożytny schemat przygotowania dorosłych do chrztu. Ewangelia o Samarytance mówi o wodzie życia, uzdrowienie niewidomego od urodzenia przywraca światło, a wskrzeszenie Łazarza przynosi doświadczenie życia mocniejszego od śmierci. Rok liturgiczny A pozwala przeżyć tę strukturę w pełnej formie. Kolejne czytania prowadzą wiernych od doświadczenia pustki i tęsknoty aż ku obietnicy życia wiecznego.

W polskiej tradycji V Niedziela Wielkiego Postu silnie łączy się z nabożeństwem Gorzkich Żali, które od XVIII wieku zajmuje szczególne miejsce w duchowości pasyjnej. Udział w tym nabożeństwie w okresie Wielkiego Postu - przy spełnieniu zwyczajnych warunków sakramentalnych - umożliwia uzyskanie raz w tygodniu odpustu zupełnego. W II i V Niedzielę Wielkiego Postu śpiewa się drugą część Gorzkich Żali.

W dawnych zwyczajach ludowych V Niedziela Wielkiego Postu bywała nazywana Czarną Niedzielą. W niektórych regionach Małopolski i Śląska przygotowywano wówczas ciemne zasłony na krzyże przydrożne, a w domach gaszono dodatkowe świece w izbach na znak żałoby Kościoła. W tradycji rodzinnej pojawia się także gest zasłaniania krzyża w domu, praktykowany zwłaszcza w regionach południowej Polski.

Jednym z najciekawszych polskich zwyczajów są opony wielkopostne, czyli malowane kurtyny zasłaniające ołtarze. Najsłynniejszy przykład znajduje się w Orawcach na Podhalu. Zabytkowe płótna wystawia się od wigilii V Niedzieli Wielkiego Postu do Niedzieli Palmowej. Najstarsze z nich - "Pieta pod krzyżem" - pochodzi z 1676 roku.

W Bawarii oraz Tyrolu w przestrzeni publicznej wystawiano drewniane krzyże pokryte płótnem, aby przypominały o zbliżającym się Wielkim Tygodniu. W kulturze hiszpańskiej podobny moment wiązał się z początkiem procesji pasyjnych organizowanych przez bractwa pokutne, szczególnie w Sewilli.