22 lutego w Kościele. Ważna niedziela dla milionów katolików

Wielki post rozpoczyna się w Środę Popielcową, która w 2026 roku przypadłą na 18 lutego. Pierwsza niedziela wypada dokładnie cztery dni później. Tego dnia w Polsce rozpoczynają się gorzkie żale, a w parafiach ruszają rekolekcje i drogi krzyżowe. Wielkanoc wierni będą świętować 5 kwietnia.

I Niedziela Wielkiego Postu prowadzi wiernych w samo centrum Ewangelii: na pustynię. Podczas mszy świętej w świątyniach odczytywana jest perykopa o kuszeniu Jezusa (Mt 4,1-11; Mk 1,12-15; Łk 4,1-13). Kościół rozpoczyna okres czterdziestu dni, który przygotowuje do Triduum Paschalnego, kończącego się zmartwychwstaniem Jezusa.

Czterdzieści dni postu Chrystusa nawiązuje do czterdziestu lat wędrówki Izraela przez pustynię. W tradycji biblijnej liczba czterdzieści oznacza czas oczyszczenia i przygotowania. Czterdzieści lat wędrówki Izraela przez pustynię kształtuje tożsamość narodu przymierza. Mojżesz przebywa czterdzieści dni na Synaju, a Eliasz przez czterdzieści dni idzie do góry Horeb. Jezus podejmuje ten sam rytm. Kościół odczytuje to jako zapowiedź nowego exodusu - wyjścia z niewoli grzechu ku wolności Paschy.

Pustynia w języku teologicznym nie jest wyłącznie miejscem geograficznym. Oznacza stan duchowy: ciszę i konfrontację z własnym wnętrzem. Ewangeliści opisują trzy konkretne pokusy, którym poddawany był Jezus przez szatana: przemiana kamieni w chleb, skok z narożnika świątyni oraz oddanie pokłonu w zamian za władzę nad światem. Każda z nich dotyka innego wymiaru ludzkiej egzystencji.

Pierwsza pokusa dotyczy materii. Głód jest realny. Jezus odpowiada cytatem z Księgi Powtórzonego Prawa: 'Nie samym chlebem żyje człowiek". Kościół widzi tu przypomnienie o hierarchii wartości. Człowiek potrzebuje pokarmu duchowego. Druga pokusa uderza w pychę: spektakl, dowód mocy, demonstracja wyjątkowości. Jezus odrzuca jednak manipulowanie Bogiem, ponieważ wiara opiera się na zaufaniu, nie na wymuszaniu znaków.

Trzecia pokusa dotyczy władzy i kompromisu moralnego. W zamian za szybki sukces diabeł proponuje mu rezygnację z wierności. Jezus wybiera drogę krzyża i to właśnie ten moment jest najważniejszym elementem zbawczej narracji. Katechizm Kościoła katolickiego wyjaśnia, że Jezus zwycięża jako nowy Adam. Tam, gdzie pierwszy człowiek uległ, Chrystus pozostaje wierny. Posłuszeństwo Ojcu jest odpowiedzią na każdą pokusę.

W Polsce I Niedziela Wielkiego Postu ma ustrukturyzowany charakter. Centralnym elementem popołudnia są gorzkie żale, nabożeństwo wprowadzone w 1707 roku przy kościele Świętego Krzyża w Warszawie.

Jego autorzy - członkowie bractwa św. Rocha - opracowali teksty w duchu barokowej pobożności, wykorzystując język obrazowy i rytmiczny, który miał ułatwiać wiernym medytację nad Męką Chrystusa. Struktura nabożeństwa jest stała: pobudka, trzy części pasyjne oraz "Rozmowa duszy z Matką Bolesną". Nabożeństwo odbywa się we wszystkie cztery niedziele wielkiego postu.

Zmiana atmosfery liturgicznej jest zauważalna już od pierwszych minut niedzielnej Eucharystii. Wprowadza się fioletowe szaty, symbol pokuty i powściągliwości. Z liturgii znikają śpiewy o charakterze radosnym: nie wykonuje się hymnu "Chwała na wysokości Bogu", a aklamacja "Alleluja" jest zastąpiona wersami o tonie pokutnym. W wielu kościołach ogranicza się użycie instrumentów, pozostawiając jedynie akompaniament organowy.

Ołtarze przybierają skromniejszą formę, a dekoracje kwiatowe są redukowane do minimum. Ten zabieg ma funkcję formacyjną: uproszczona oprawa liturgiczna ma ułatwić skupienie i podkreślić przejście od karnawałowej intensywności do czasu refleksji. I niedziela Wielkiego Postu wyznacza moment, w którym parafie rozpoczynają również regularne, piątkowe nabożeństwa drogi krzyżowej oraz rekolekcje wielkopostne.

W Rzymie I Niedziela Wielkiego Postu wpisuje się w wielowiekową tradycję kościołów stacyjnych, której początki sięgają IV-V wieku. Każdego dnia wielkiego postu wyznaczony jest inny kościół, w którym papież lub jego delegat przewodniczy liturgii.

W pierwszą niedzielę miejscem stacji jest zazwyczaj Bazylika św. Jana na Lateranie, będąca katedrą biskupa Rzymu. Wierni pielgrzymują do niej pieszo. Trasa pielgrzymkowa jest jasno określona, a uczestnicy otrzymują specjalne przewodniki liturgiczne, które zawierają teksty modlitw i krótkie komentarze historyczne dotyczące danego kościoła.

W Polsce wielki post przez wieki miał bogatą warstwę zwyczajów ludowych. W wielu regionach obowiązywał post ścisły w każdą środę i piątek, a w niektórych wsiach ograniczano spożycie tłuszczu zwierzęcego przez cały okres.

Popularne było tzw. "zamykanie muzyki" - po ostatkach instrumenty dosłownie odkładano do skrzyń, a w karczmach przestawały grać kapele. W domach zdejmowano ozdoby, a obrazy zasłaniano fioletową tkaniną.

W Małopolsce i na Podkarpaciu praktykowano "chodzenie z kołatkami", które zastępowały dzwony w ostatnich dniach postu. Na Kujawach i Mazowszu znany był zwyczaj "wieszania śledzia" - symbolicznego zakończenia karnawału i wejścia w czas wstrzemięźliwości od mięsa. W Wielkopolsce funkcjonował system ludowych nazw kolejnych niedziel po Popielcu: wstępna, sucha, głucha i czarna.

W wielu wsiach wielki post był również okresem porządkowania relacji społecznych. Unikano sporów, a sądy wiejskie odkładały rozstrzygnięcia konfliktów na czas po Wielkanocy. W niektórych regionach praktykowano "postne odwiedziny" - krótkie wizyty sąsiedzkie bez poczęstunku, które miały podkreślać powściągliwość i prostotę tego okresu. W domach ograniczano śpiewy świeckie, a dzieci uczono pieśni pasyjnych, które miały przygotować je do uczestnictwa w liturgii Triduum.