Matura jest jeszcze potrzebna? Sprawdzamy, co czeka egzamin dojrzałości

Maturzyści vs system egzaminacyjny - 1:0. O tym, że szkoła nie nadąża za rozwojem technologicznym wiadomo nie od dziś. Egzamin maturalny pokazał to w tym roku dobitnie.

Arkusze CKE nie wyciekły co prawda przed rozpoczęciem egzaminów, ale niektórzy maturzyści łamali zakaz wnoszenia na salę telefonów i innych urządzeń, którymi robili zdjęcia testu i wrzucali je na specjalne grupy. Tam egzamin był rozwiązywany przy pomocy narzędzi AI, a zdający, np. podczas wyjść do toalety, mogli podglądać rozwiązania.

Czy w czasach rozwiniętych technologii, narzędzi AI, które w kilka sekund mogą dostarczyć potrzebne informacje, egzamin maturalny ma zatem w ogóle sens? Marcin Józefaciuk, poseł i nauczyciel jest przekonany, że tak. Jest jednak kilka "ale".

Najpierw jednak o powodach. - Egzamin maturalny jest potrzebny, by sprawdzić, na ile uczeń zdobył wiedzę, móc porównywać poziom nauczania pomiędzy szkołami - wymienia poseł. - To także pewna informacja dla szkół wyższych, chociaż widzimy, że coraz więcej uczelni ma swoje własne egzaminy wstępne, tak jak było kiedyś.

Według Józefaciuka egzamin maturalny musi się zmienić i na pewno tak się stanie. - Oczywiście, przy dostępie do sztucznej inteligencji i wszystkich możliwości technologicznych, uczniowie zawsze będą nas wyprzedzali o ten jeden krok. Chodzi bardziej o system. Musi się on zmienić na bardziej zadaniowy, bardziej praktyczny, bo sztuczna inteligencja nie rozwiąże wszystkiego praktycznie.

Jak miałaby zatem wyglądać matura przyszłości? Poseł wskazuje przykład egzaminu zawodowego. - Jest część teoretyczna i praktyczna, podczas której trzeba wykonać pewne zadanie, dokonać analizy i praktycznie pokazać umiejętność wykorzystania posiadanej wiedzy. I tego sztuczna inteligencja nie będzie już w stanie tak łatwo zrobić.

Podczas części praktycznej uczeń musi coś wykonać, powiedzieć, opowiedzieć itd. - W tym kierunku mogłyby pójść także przedmioty ogólnokształcące - mówi Józefaciuk.

Ponadto według posła matura będzie szła w kierunku większej liczby egzaminów ustnych, które będą pokazywały umiejętność wykorzystania wiedzy. - Praktyczne wykorzystanie AI samo w sobie nie jest złe, ale kluczowe jest to, czy uczeń będzie w stanie coś z tym zrobić i praktycznie to wykorzystać. Taki egzamin dojrzałości powinien właśnie to sprawdzać.

- Nie walczyłbym mocno ze zmieniającym się światem - trzeba się do niego dostosować - dodaje.

Zdaniem Tomasza Kozickiego uczącego w VIII Prywatnym Akademickim Liceum Ogólnokształcącym w Krakowie egzamin maturalny w najbliższych latach pozostanie podstawowym narzędziem rekrutacji na studia.

- Obecny system, mimo swoich wad, jest przejrzysty i wygodny zarówno dla uczniów, jak i uczelni - mówi nauczyciel. - Każdy zdający zna wymagania, wie, czego się uczyć, a uczelnie stosują własne przeliczniki punktów.

Gdybyśmy zrezygnowali z matury, według nauczyciela konieczny byłby powrót do egzaminów wstępnych organizowanych osobno przez każdą uczelnię, jak miało to miejsce jeszcze przed reformami edukacji na początku lat 2000.

- W takiej sytuacji znaczenie społeczne i prestiż matury prawdopodobnie by spadły, ponieważ nie decydowałaby już bezpośrednio o dostaniu się na studia. Wielu uczniów mogłoby traktować ją bardziej formalnie, jedynie jako warunek ukończenia szkoły. Mogłoby to również pogłębić nierówności edukacyjne. Uczniowie z większych miast lub zamożniejszych rodzin mieliby łatwiejszy dostęp do kursów przygotowawczych pod konkretne uczelnie. Obecna matura, mimo wad, daje jednak pewien wspólny i jednolity system oceniania dla całego kraju.

Największym wyzwaniem dla przyszłości matur jest według niego nie formuła egzaminu, a wspomniany już rozwój technologiczny. - Komisje nadzorujące mają jednak ograniczone możliwości działania. Nie mogą przeszukiwać uczniów, a nowoczesna technologia daje coraz więcej sposobów ukrywania urządzeń, nie tylko telefonów, ale także inteligentnych zegarków, okularów czy miniaturowych kamer ukrytych w codziennych przedmiotach.

Zdaniem Kozickiego konieczne będzie stopniowe zaostrzanie procedur egzaminacyjnych. Jednym z możliwych rozwiązań mogłoby być czasowe blokowanie sygnału internetu lub sieci komórkowej w budynkach, w których odbywają się matury.

Podczas tegorocznej matury kilkudziesięciu uczniom unieważniono egzamin z powodu wniesienia na salę telefonu.

- Dobrym sygnałem jest to, że Centralna Komisja Egzaminacyjna coraz skuteczniej wykrywa osoby próbujące oszukiwać - uważa Kozicki. - Konsekwencje są poważne, ponieważ unieważnienie matury oznacza utratę całego roku. Być może właśnie nieuchronność kary będzie działała odstraszająco na kolejne roczniki.

Zmiana systemu organizacji matur może być dopiero początkiem. Postęp technologiczny kwestionuje wiele szkolnych, utrwalonych zwyczajów, na przykład prace domowe i sposób ich wykonywania - uważa Anna Sobala-Zbroszczyk, dyrektorka 2 SLO w Warszawie.

- Być może szkołę czeka zmiana sposobu pracy i rezygnacja z pewnych przyzwyczajeń, ponieważ nie jesteśmy w stanie walczyć z naturalnymi ludzkimi potrzebami, takimi jak potrzeba odpoczynku czy zrobienia czegoś w łatwiejszy sposób - mówi.

- Szkoła musi się więc zastanowić, jak pracować z uczniem, jak go oceniać, motywować i wspierać, żeby nie tworzyć kolejnych możliwości unikania odpowiedzialności lub niesamodzielnego wykonywania zadań. Jeżeli pracuje się w relacji z uczniem, można to robić. Jeżeli nie, staje się to znacznie trudniejsze.

Jak zmienić pewne praktyki działania i w jakim kierunku, aby zminimalizować ryzyko powstawania niekorzystnych zjawisk to według dyrektorki fundamentalne wyzwanie stojące przed szkołą.

Sobala-Zbroszczyk uważa, że całkowita rezygnacja z egzaminów nie nastąpi, ponieważ na razie nie mamy alternatywy dla sposobu, w jaki uczeń może pokazać, czego się nauczył.

- Gdybyśmy mieli przejść na matury ustne, trzeba byłoby całkowicie przeorganizować rok szkolny. Na przykład zamknąć szkoły na czas egzaminów albo przeznaczyć miesiąc wyłącznie na ich przeprowadzanie. Inaczej nie dałoby się tego zrobić. Szkoły nie byłyby w stanie jednocześnie prowadzić normalnych zajęć i egzaminować.

Zmiany napierają nie tylko na system edukacji. Jak zauważa Kozicki, widać już, jak technologia zmieniła sposób zdobywania wiedzy. - Starsze pokolenia korzystały głównie z bibliotek, książek i encyklopedii. Dziś pierwszym odruchem jest wyszukiwarka internetowa, a coraz częściej także zadanie pytania sztucznej inteligencji. Istnieje ryzyko, że część kompetencji związanych z samodzielnym wyszukiwaniem i analizowaniem informacji będzie stopniowo zanikać.

Nic dziwnego, że maturzyści w potrzebie sięgają po ChataGPT.

- Rozwój sztucznej inteligencji sprawia, że coraz mniej liczy się samo odtwarzanie informacji, a coraz bardziej umiejętność ich rozumienia, analizowania i krytycznej oceny - uważa nauczyciel.

Szkoła i egzamin maturalny powinny według niego bardziej rozwijać kompetencje praktyczne: logiczne myślenie, analizę informacji, argumentowanie, rozwiązywanie problemów oraz ocenę wiarygodności źródeł.

- Być może przyszła matura będzie mniej oparta na pamięciowym odtwarzaniu wiedzy, a bardziej na pracy projektowej, analizie materiałów i rozwiązywaniu rzeczywistych problemów.

Kiedy zatem miałaby zmienić się forma matur? Według Józefaciuka powinna jak najszybciej. - Trzeba jednak pamiętać, że zmiana nigdy nie jest dobrze przyjmowana ani przez zdających, ani przez sam system egzaminacyjny.

Nie powinny one jednak następować nagle. - Szybkie zmiany bardzo często zakłócają system i powodują jego problemy. W edukacji zmiany są ciągłe. Najbliższa możliwość większych zmian pojawi się prawdopodobnie przy przejściu przez "Kompas Jutra" szkół ponadpodstawowych, czyli za kilka lat.

O reformie w rozmowie z Łukaszem Szpyrką wspomniała też Barbara Nowacka. - Wraz z "Kompasem Jutra" będziemy zmieniali matury. Centralna Komisja Egzaminacyjna od wielu lat pracuje nad tym, żeby choćby "ucyfrowić" matury; żeby wyeliminować błędy, które się czasami pojawiały przy sprawdzaniu, żeby odpowiadały potrzebom XXI w. Wiemy też dzisiaj, że młodzież ma różne możliwości ściągania - mówiła minister edukacji.

- Mamy świadomość, że pojawiają się wyzwania technologiczne i musimy na nie odpowiadać. Całą maturę zmienimy tak naprawdę za pięć lat, bo reforma wchodzi do szkół ponadpodstawowych 1 września 2027 r.

A technologii nie da się zatrzymać, dlatego w opinii Tomasza Kozickiego najważniejsze będzie nauczenie młodych ludzi rozsądnego i odpowiedzialnego korzystania z internetu oraz sztucznej inteligencji. - Człowiek powinien wykorzystywać nowe narzędzia jako wsparcie, a nie zastępstwo własnego myślenia - dodaje.