"Szkoda to robić po rosyjsku"? O czym zapomniał minister nauki [OPINIA]

Pod koniec stycznia wielu z nas oburzyła informacja, że Instytut Fizyki Polskiej Akademii Nauk poszukuje doktora fizyki z wieloletnim stażem, oferując wynagrodzenie oscylujące wokół płacy minimalnej (4806 zł brutto).

W zeszłym roku media opisywały brak środków na utrzymanie radioteleskopu RT-4 Kopernik w podtoruńskich Piwnicach oraz czasowe wyłączenie polskiego reaktora jądrowego "Maria" w podwarszawskim Otwocku.

W 2024 roku statek badawczy "Oceania" również nie otrzymał finansowania i dopiero po apelach środowiska naukowego ministerstwo wygospodarowało niezbędne środki na jego działalność.

Do finansowej zapaści nauki odniósł się niedawno w rozmowie z Marcinem Fijołkiem w Polsat News minister Marcin Kulasek, mówiąc: "budżet nie jest satysfakcjonujący, ale są priorytety. Jak mnie dociskają naukowcy, to mówię: można uprawiać naukę, ale szkoda to robić po rosyjsku", a młodym badaczom, którym oferuje się pracę za płacę minimalną, zasugerował walkę o granty.

Minister pominął jednak fakt, że Narodowe Centrum Nauki - wiodąca krajowa instytucja przydzielająca środki na badania - samo boryka się z poważnymi brakami finansowymi. Zapomniał także, że w poprzedniej kadencji Sejmu, jeszcze jako polityk opozycji, grzmiał z sejmowej mównicy, iż polska nauka zmaga się z biedą. Skandalem nazywał sytuację, w której asystent w 2023 roku zarabiał zaledwie 5 zł więcej niż wynosiła płaca minimalna. Dziś jest tylko nieznacznie lepiej - różnica między tymi kwotami to 19 zł.

Na skalę problemu zwraca uwagę również "Forum Akademickie". Analizując dane Głównego Urzędu Statystycznego, autorzy piszą: "Ponad 51 mld zł wyniosły nakłady na działalność badawczo-rozwojową w Polsce w 2024 roku. To o 3,1 proc. mniej niż rok wcześniej. W relacji do PKB wskaźnik intensywności prac B+R wyniósł 1,41 proc. i po raz pierwszy był niższy od poprzednio raportowanego". Unijna średnia wydatków na Badania i Rozwój to 2,2 proc., natomiast liderzy zestawienia - Szwecja, Belgia i Austria - przeznaczają na ten cel ponad 3 proc. PKB.

Minister nauki i szkolnictwa wyższego Marcin Kulasek w programie "Graffiti" nieustannie mówił o bezpieczeństwie, sugerując, że znaczną część budżetu pochłania obronność i zakupy sprzętu wojskowego w celu odstraszania putinowskiej Rosji. Zaskakuje jednak, że nie dostrzega on, iż nakłady na naukę są również inwestycją w bezpieczeństwo obywateli. Nauki inżynieryjno-techniczne oraz ścisłe mogą odegrać kluczową rolę w budowaniu odporności państwa, choćby w cyberprzestrzeni. Mogą tworzyć modele matematyczne na wypadek przerw w dostawach prądu i ciepła.

Polscy inżynierowie powinni projektować rodzime systemy nawigacji, łączności, zakłócania sygnałów przeciwnika oraz krajowe rozwiązania oparte na sztucznej inteligencji dla nowoczesnych dronów bojowych.

Z kolei nauki społeczne mogą przygotowywać scenariusze reagowania kryzysowego, walki informacyjnej oraz modele funkcjonowania gospodarki i polityki społecznej w warunkach wojennych.

Nauki medyczne natomiast każdego dnia toczą walkę z groźnymi chorobami, które nawet bez "czynnika rosyjskiego" pozostają dla nas wszystkich poważnym i stałym zagrożeniem.

Trywialne i krótkowzroczne podejście obecnie rządzących do nauki i szkolnictwa wyższego już teraz przekłada się na fatalny wizerunek koalicji 15 października wśród nauczycieli akademickich i badaczy.

Środowisko nie zostało usatysfakcjonowane wyrównaniem inflacyjnym, nazywanym przez ministra Kulaska podwyżkami. Akademiczki i akademicy domagają się bowiem radykalnej poprawy sytuacji finansowej oraz stabilności w pracy, a nie kolejnych reform, zmian zasad ewaluacji i rywalizacji o skromne środki.

Donald Tusk zapewne zakłada, że mimo irytacji i zgrzytania zębami profesorki i doktorzy i tak zagłosują na partie tworzące obecny rząd. Lider Koalicji Obywatelskiej wychodzi z założenia, że ani PiS - który przez osiem lat również głodził polską naukę - ani Konfederacja Bosaka i Brauna nie stanowią dla uczonych akceptowalnej alternatywy. Premier nie docenia jednak innych realnych scenariuszy: pozostania w domu lub oddania głosu na wyraźnie lewicową partię Razem w akcie sprzeciwu wobec miernej polityki naukowej.

Oprócz Donalda Tuska polityczne konsekwencje zaniedbań i infantylnego straszenia wizją "prowadzenia badań po rosyjsku" może ponieść także Nowa Lewica. To tandem Wieczorek-Kulasek odpowiada za obecny stan rzeczy - jako ministrowie nauki nie potrafili skutecznie zadbać o realizację własnych obietnic wyborczych.

W 2023 roku komitet Nowej Lewicy zapowiadał bowiem 3 proc. PKB na badania i rozwój, skokowy wzrost wynagrodzeń na uczelniach, odejście od grantowego i konkursowego modelu finansowania na rzecz silniejszego wsparcia działalności statutowej oraz wspieranie długofalowych projektów badawczych. Naukowcy - zwłaszcza ci zajmujący się polityką, jak widać po niniejszym tekście - dobrze pamiętają, co deklarowali socjaldemokraci dwa lata temu. Pytanie brzmi, czy w 2026 roku Nowej Lewicy uda się wreszcie przełamać niemoc w nauce i szkolnictwie wyższym.

Bartosz Rydliński