Nie daj się dezinformacji. Osiem zasad, które pomogą przetrwać w internecie

- Dziś bardzo trudno nie ulec dezinformacji, dlatego że mamy do czynienia ze zjawiskiem zupełnie odwrotnym od tego, do którego nasze mózgi i kondycja społeczna były przyzwyczajona przez całe dziesięciolecia. Długo mieliśmy do czynienia z niedosytem informacji - mówi Interii dr hab. Rafał Klepka z Zakładu Komunikowania Politycznego i Mediów Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Jak zauważa nasz rozmówca, by wiedzieć, należało pójść po gazetę, nastawić odbiornik na odpowiednią porę, kiedy nadany zostanie serwis informacyjny.

- Wtedy za informacją trzeba było gonić. Dziś odbiorców zalewa morze informacji. Z jednej strony w nim toniemy, z drugiej ta sytuacja powoduje rozleniwienie. Mózg człowieka nie zmienia się tak szybko jak otaczający świat i wciąż dąży do osiągania celów najkrótszą możliwą drogą - mówi ekspert.

Mózg ma skłonność do, jak mówią specjaliści, stronniczości konfirmacyjnej czyli tzw. efektu potwierdzenia. Jest to tendencja do podświadomego poszukiwania, interpretowania i zapamiętywania informacji w sposób potwierdzający nasze istniejące przekonania. Efekt? Człowiek ignoruje dowody, które nie pasują do jego "wersji rzeczywistości". Utrwala więc nawet błędne przekonania i ogranicza obiektywne postrzeganie rzeczywistości.

- Informacje, które nie potwierdzają naszych przekonań, omijamy szerokim łukiem i potrzeba naprawdę arcyważnego zdarzenia, by nasz pogląd się zmienił - mówi ekspert.

Mechanizm, który kiedyś pozwalał człowiekowi pierwotnemu polować, gdy widział zwierzę i uciekać, kiedy był bezbronny, dziś wpędza w pułapki.

- Wiele informacji wymaga zniuansowanego myślenia, dostrzegania odcieni szarości. Ale nasz mózg wcale tego nie lubi - zwraca uwagę Rafał Klepka.

Do tego ilość informacji, czyli wspomniane morze, nie pomagają.

Naukowiec porównuje współczesne konsumowanie informacji z robieniem zakupów. - Wyobraźmy sobie, że wchodzimy do sklepu, mamy 18 paczek płatków śniadaniowych i zaczynamy czytać każdą etykietę. Zakupy zajmą bardzo dużo czasu, a koszyk i tak nie będzie pełen. Współczesny człowiek nie ma tyle czasu - wskazuje.

Uwagę przyciągnie więc to, co wzbudzi emocje swoją niezwykłością, krzykliwością, unikatowością - bądź jej pozorem.

I tę okazję próbują wykorzystać ci, którzy posuwają się do dezinformowania.

Jak nie dać się tym, którzy próbują nas oszukać?

- Nie ma jednej złotej zasady. Wszystko ze względu na sposoby rozprzestrzeniania dezinformacji, która może być zdjęciem, nagraniem wideo, czy też artykułem - zastrzega Izabela Jarka, ekspertka NASK z Ośrodka Analizy Dezinformacji.

Jak weryfikować informacje i odsiewać ziarno od plew, prawdę od kłamstwa? Są zasady, które zadziałają jak znaki drogowe na autostradzie.

Zaznaczmy na początku, że dezinformacja to celowe rozpowszechnianie fałszywych lub zmanipulowanych informacji w celu wprowadzenia odbiorców w błąd, wywołania strachu, osłabienia zaufania do instytucji lub osiągnięcia korzyści. Często przybiera formę fake newsów, materiałów typu deepfake lub złośliwych wiadomości.

Jest jasny cel. - Chodzi o to, by ktoś kupił, zagłosował, nienawidził - wylicza medioznawca z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

- Dezinformacja ma nie tylko zafałszować obraz danego wydarzenia, ale też polaryzować. A ten drugi aspekt często bywa pomijany - dodaje ekspertka z NASK.

- Jeśli dana treść wzbudza w nas skrajne emocje, warto na chwilę się zatrzymać i zastanowić, dlaczego tak się czuję i czy aby ktoś nie próbuje mną manipulować? Takie przekazy najczęściej są sensacyjne i mogą dotyczyć np. śmierci osoby publicznej, bezpieczeństwa państwa czy sytuacji kryzysowych - mówi Interii Izabela Jarka z NASK.

Przykład? Po wybuchu wojny na Bliskim Wschodzie popularność zyskiwały materiały sugerujące, że paliwo już w tym momencie kosztuje 10, a nawet 14 zł za litr. Informacje te nie znajdowały pokrycia w faktach, mimo to szybko zyskiwały popularność.

- Te fałszywe przekazy były też uzupełniane o deepfejki ze zmanipulowanymi zdjęciami ze stacji paliw - słyszymy.

Jak mówi ekspertka NASK: Zanim - na skutek emocji - klikniemy przycisk "podaj dalej" i prześlemy znajomym link - zatrzymajmy się i pomyślmy: co czujemy i dlaczego? 

Dezinformacja gra na emocjach i nie chodzi wyłącznie o sferę mediów społecznościowych.

Jak zauważa dr hab. Rafał Klepka "podanie dalej" dzieje się także w realu - podczas rozmów. W sferze, w której efekt dezinformacji trudno zmierzyć. - Jeśli dezinformacja zaczyna infekować nasze myśli i poglądy, to one zaczynają się pojawiać w rozmowach z sąsiadami, przyjaciółmi, rodziną. Przekazywanie dalej ma nie tylko wymiar technologiczny - podkreśla.

Przyjrzyj się informacji, którą właśnie czytasz. Skąd pochodzi? Jak wygląda strona? Czy ją znasz? Czy sprawia wrażenie wiarygodnej? - Polecam zasadę trzech źródeł. Jeśli coś do nas dotarło z jednego źródła, warto poszukać potwierdzenia w dwóch innych - mówi medioznawca z UJ.

- Spróbujmy także przyjrzeć się adresowi domeny. W tym przypadku oszuści próbują podszywać się pod istniejące media czy instytucje - wskazuje ekspertka NASK.

Strona może mieć adres: Ministerstwo Ochrony Środowiska. Zorientowałeś się, że taki resort nie istnieje? Nazwa właściwej instytucji to Ministerstwo Klimatu i Środowiska.

- Szczególnie uczulam na wpisy w mediach społecznościowych. W tym przypadku prawdopodobieństwo, że treść jest prawdziwa spada - mówi Jarka.

W 2018 roku naukowcy z Massachusetts Institute of Technology (MIT) przeanalizowali treści na ówczesnym Twitterze czyli obecnym X. Wyniki? Nieprawdziwe treści były o 70 proc. bardziej podatne na retweet, czyli podanie dalej, niż prawdziwe informacje.

- Pamiętajmy, że tutaj działa algorytm, który często będzie podsuwał nam treści polaryzujące, więc jeśli coś pojawia się na mojej tablicy, weryfikuję to w źródłach poza mediami społecznościowymi - podkreśla ekspertka.

Weryfikując treści, możemy korzystać z wyszukiwarek, wiarygodnych mediów, stron rządowych czy uznanych organizacji pożytku publicznego.

- Treści dezinformujące bywają tzw. "odgrzewanym kotletem", dlatego sprawdzajmy datę publikacji. Dodatkowo w przypadku wideo i zdjęć, sprawdźmy, czy to rzeczywiście ilustruje aktualne wydarzenie. W przypadku obrazów bardzo pomocne jest odwrócone wyszukiwanie obrazem - czyli technika, która pozwala szybko wykryć prawdziwe źródło zdjęcia - mówi ekspertka NASK.

Takie przypadki mnożą się szczególnie podczas wydarzeń nagłych. NASK odnotowywał je choćby podczas powodzi, które pustoszyły Dolny Śląsk. Do sieci trafiały nieprawdziwe zdjęcia i nagrania.

- Był nawet filmik z Ameryki Południowej, na którym woda zalewała całe samochody. I choć dość szybko można się było zorientować, że to nagranie nie pochodzi z Polski, ludzie w sytuacji dużych emocji i chaosu informacyjnego podawali to nagranie dalej - słyszymy.

Analizujmy więc datę i kontekst - zachęcają specjaliści.

- Ludzie nie zdają sobie sprawy z tego, że często w dezinformacji opinia ma wyglądać jak fakt. Kiedy czytamy jakiś przekaz, który ma wywrzeć na nas skrajne emocje, przyjrzyjmy się, czym tak naprawdę jest. Czy aby nie opinią - mówi ekspertka NASK.

- "Nikt o tym nie wie", "media ci tego nie powiedzą", "wszyscy na ten temat milczą", "eksperci są w szoku", "mamy badania" - ale nie wiadomo jakie. To język manipulacji typowy dla treści clickbait (z ang. click - kliknięcie i bait - przynęta) - mówi ekspertka NASK.

Clickbait ma za zadanie przyciągnąć uwagę poprzez tworzenie sensacyjnych, przesadzonych lub mylących tytułów i grafik, które mają zmusić użytkownika do kliknięcia w określoną treść.

- Jeśli nie jesteśmy pewni danego przekazu, budzi on nasze poważne wątpliwości, warto zwrócić się do instytucji, które zajmują się weryfikowaniem treści - zaleca Izabela Jarka.

NASK dostaje wiele takich zgłoszeń i jeśli przekaz łamie regulamin danej platformy cyfrowej czy inne regulacje prawne w tym lokalne lub europejskie - interweniuje.

Tylko w ubiegłym roku eksperci tej instytucji zgłosił ponad 46 tys. pojedynczych przekazów do platform cyfrowych.

- Weryfikujmy fałszywe autorytety. Sprawdźmy, czy dana osoba rzeczywiście wykonuje swój zawód Specyficzne miejsce ma tutaj dezinformacja medyczna i fałszywi lekarze - mówi ekspertka NASK.

Dodatkowo w publikacjach pojawiają się eksperci, którzy wcale nie są specjalistami w danej dziedzinie. - Weryfikujmy nie tylko autora danego materiału, ale także specjalistę, na którego się powołuje - mówi dr hab. Rafał Klepka.

- Dziś, jak nigdy dotąd, wzrosło zagrożenie związane z dezinformacją. Technologia rozwija się w zawrotnym tempie, mnożą się treści typu deepfake - podkreśla Izabela Jarka.

Deepfake (z ang. deep - głębokie i fake - oszustwo) to zaawansowana technika manipulowania obrazem i dźwiękiem przy wykorzystaniu sztucznej inteligencji (AI). Cel? Stworzenie fałszywych, ale mających wyglądać realistycznie materiałów wideo lube audio.

- W grafikach AI warto szukać większej liczby palców, rozmytego tła, błędów w napisach. Sztuczna inteligencja, zwłaszcza jeżeli ktoś wykorzystuje ją w pośpiechu w tzw. wersji budżetowej, jest na razie niedoskonała - mówi medioznawca z UJ.

Choć niedoskonała, sztuczna inteligencja stworzyła nowe możliwości dla rozprzestrzeniania się dezinformacji.

- Dzisiaj fejkową treść wygenerowaną przez sztuczną inteligencję niemal każdy jest w stanie zrobić i potem pokazywać. Jeśli do tego jest sprawny w obsłudze social mediów może generować miliony odsłon - ostrzega Rafał Klepka.

Ekspertka NASK-u wspomina o stosunkowo nowej metodzie dezinformacji, wykorzystującej rosnącą popularność narzędzi typu ChatGPT. Dochodzi bowiem do celowego infekowania tych narzędzi fałszywymi artykułami generowanymi przy użyciu AI. W efekcie narzędzie może wyrzucić nam fałszywą informację.

- Dlatego w tym przypadku zawsze warto pytać chata o źródło i to źródło sprawdzać - mówi Izabela Jarka.

Specjaliści z którymi rozmawiamy są zgodni: świadomość zagrożeń, krytyczne myślenie i nawyk weryfikowania treści są kluczowe, by budować odporność. Warto więc skorzystać z ich rad i nie stać się nieświadomym kolporterem najczęściej wymierzonej w polskie państwo i społeczeństwo propagandy. Nie ułatwiajmy życia tym, którzy chcą nami manipulować.

Jolanta Kamińska-Samolej