Nagroda Przewroty 2026: Poznaliśmy laureatów

Laureatów nagród głównych wybrali członkowie i członkinie kapituły honorowej, osoby ze świata nauki, edukacji, biznesu, sztuki i życia publicznego: Julia Gałosz, Sławomir Kasprzak, prof. zw. dr hab. Dorota Klus-Stańska, Joanna Lilpop, Jacek Łęgiewicz, Michał Senk, Oliwia Thomas, dr Jędrzej Witkowski. Kapitule przewodniczył Robert Firmhofer, dr h.c.

Laureatem Nagrody Przewroty 2026 w kategorii ogólnopolskiej został program RÓWIEŚNICY realizowany przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę, który podejmuje problem pogarszającego się zdrowia psychicznego młodych ludzi.

Kapituła doceniła m.in. to, że "inicjatywa koncentruje się na zjawisku, które w dużej mierze pozostaje poza zasięgiem dorosłych i systemu szkolnego - przemocy rówieśniczej, ze szczególnym uwzględnieniem cyberprzemocy. W sposób innowacyjny kieruje uwagę na rolę świadka i kształci w młodych ludziach kompetencje do przeciwdziałania przemocy, wzmacniając poczucie sprawczości i współodpowiedzialności za swoją społeczność".

Program dostarcza gotowe materiały do wykorzystania w pracy pedagogicznej i pomaga młodzieży uczyć się reagowania, szukania wsparcia oraz bezpiecznych sposobów działania w sytuacjach przemocy. Obejmuje m.in. serial edukacyjny dla uczniów, szkolenia dla kadry pedagogicznej, scenariusze lekcji, webinary superwizyjne, platformę edukacyjną oraz narzędzia badawcze (ankiety).

Badania Fundacji Dajemy Dzieciom Siłę wskazują, że przemoc rówieśnicza jest najczęstszą formą wiktymizacji doświadczaną przez nastolatki - deklaruje ją aż 66 proc. z 168 140 badanych uczniów i uczennic. W programie RÓWIEŚNICY wzięły udział 3954 szkoły - 14 914 klas 7-8 szkół podstawowych i 1-2 szkół ponadpodstawowych.

W kategorii lokalnej Nagrodę Przewroty 2026 otrzymał Dziecięcy Uniwersytet Pogranicza, realizowany przez Ośrodek "Pogranicze - sztuk, kultur, narodów" w Sejnach.

Program łączy edukację i kulturę, budując w dzieciach ciekawość, wrażliwość i poczucie zakorzenienia. Obejmuje osoby dorastające w wielokulturowym regionie pogranicza, pochodzące z różnych środowisk społecznych, kulturowych i religijnych.

Przez cały rok uczestnicy i uczestniczki wspólnie z artystami i regionalistami poznają sztukę i historię sąsiadów. Piszą ikony, tworzą litewskie wycinanki i uczą się pieśni pogranicza. Działania Uniwersytetu obejmują także spektakle, koncerty, wystawy i filmy prezentowane mieszkańcom miasta.

Inicjatywa mierzy się z wyzwaniami edukacji w małym mieście - ograniczonym dostępem do kultury, poczuciem peryferyjności oraz zanikiem pamięci o historii sąsiedztwa regionu.

Program rozwija wrażliwość i umiejętność postrzegania miejsca dorastania jako przestrzeni wspólnoty, odpowiedzialności i twórczego współtworzenia. Wzmacnia tożsamość lokalną i uczy uważnego, otwartego kontaktu z dziedzictwem miejsca.

Kapituła doceniła m.in. to, że "inicjatywa proponuje zmianę perspektywy w myśleniu o różnorodności, traktując ją nie jako problem do przezwyciężenia, lecz jako punkt wyjścia do działań edukacyjnych. (…) W czasie nasilonej polaryzacji społecznej inicjatywa pokazuje, że możliwe jest budowanie wspólnoty opartej na współdziałaniu, z poszanowaniem korzeni, pamięci i wielości perspektyw. Edukacja przyjmuje tu formę praktyki odpowiedzialnego bycia razem, rozwija umiejętność dialogu, ciekawość i uważność na innych".

Nagroda Specjalna Przewroty to wyróżnienie od pracowników i pracowniczek Centrum Nauki Kopernik, przyznawane osobom, które współpracują z Kopernikiem i inspirują jego zespół swoją pasją i zaangażowaniem w rozwój edukacji. To osoby, które współtworzą programy Centrum, doradzają w nowatorskich projektach i rozwijają kopernikańskie pomysły.

W tym roku postanowiliśmy przyznać Nagrodę Specjalną Przewroty ex aequo Julii Pawłowskiej i Tomaszowi Sulejowi - dwojgu ludziom, którzy przypomnieli nam, że nauka zaczyna się od zachwytu. I że ten zachwyt nie musi należeć wyłącznie do zawodowych badaczy - wyjaśniła w swej laudacji Irena Cieślińska, dyrektor programowa Centrum Nauki Kopernik, przewodnicząca kapituły Nagrody Specjalnej.

- Julia Pawłowska i Tomasz Sulej byli w Koperniku pionierami nauki obywatelskiej. Oboje pokazali nam, że nauka obywatelska nie jest uproszczoną wersją nauki. Jest nauką otwartą. Taką, która ufa ludziom. I która dzięki temu potrafi zobaczyć więcej - argumentowała Cieślińska.

- Dziś ta idea stała się trwałą częścią naszego programu - łączymy naukowców ze szkołami, badaczy z uczniami, laboratoria z codziennym doświadczeniem ludzi, którzy chcą współtworzyć wiedzę o świecie - podkreśliła laudatorka.

Dr hab. Julia Pawłowska - mykolożka, zastępczyni dyrektora Instytutu Biologii Ewolucyjnej Uniwersytetu Warszawskiego. Specjalizuje się w systematyce grzybów z typu Mucoromycota oraz interakcjach bakterii i grzybów. W międzynarodowym projekcie FunDive dotyczącym różnorodności grzybów koordynuje działania z zakresu nauki obywatelskiej.

Współpracowała z Centrum Nauki Kopernik przy realizacji projektu "Genetyczne grzybobranie" - inicjatywy nauki obywatelskiej, która stałą się częścią projektu FunDive. W ramach prac badawczo-rozwojowych zespół Kopernika wraz z naukowczynią stworzył scenariusz zajęć angażujących uczniów w praktyczne zajęcia z biologii molekularnej.

Uczestnicy zajęć, tak jak naukowcy, samodzielnie izolowali DNA badanych grzybów w kopernikowym Laboratorium Edukacji o Planecie, ucząc się nowoczesnych technik laboratoryjnych, a następnie wprowadzali wyniki swoich badań do bazy danych FunDive współtworząc ogólnoeuropejską mapę bioróżnorodności. Dzięki temu uczniowie zdobywali praktyczne umiejętności i wiedzę, przyczyniając się do ochrony środowiska i rozwoju nauki.

Dr hab. Tomasz Sulej - paleontolog związany z Instytutem Paleobiologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. Specjalizuje się w badaniach ewolucji triasowych kręgowców. Prowadził i współorganizował liczne badania terenowe oraz wykopaliska paleontologiczne w Polsce (m.in. w Krasiejowie, Lisowicach, Porębie i Zawierciu) oraz wyprawy naukowe do Rosji, Tunezji, Grenlandii czy Peru.

Jest inicjatorem Studenckich Obozów Poszukiwawczych oraz twórcą Klubu Młodego Paleontologa działającego przy Muzeum Ewolucji Instytutu Paleobiologii PAN, którego był kierownikiem w latach 2011-2019.

Popularyzuje naukę jako wykładowca Uniwersytetów Dziecięcych i autor książek popularnonaukowych. Członek Stowarzyszenia Rzecznicy Nauki oraz Rady Upowszechniania Nauki przy Prezesie PAN w latach 2019-2025.

Ściśle współpracuje z Centrum Nauki Kopernik od października 2024 roku przy projekcie "Nauka ma głos". W ramach działań z zakresu nauki obywatelskiej wolontariuszki i wolontariusze wspólnie z naukowcami z Instytutu Paleobiologii PAN oraz Uniwersytetu Warszawskiego uczestniczą w odsłanianiu i oczyszczaniu ze skały kości mastodonzaura - pradawnego płaza żyjącego ok. 240 mln lat temu. Dzięki temu mogą aktywnie włączyć się w trwające badania paleontologiczne dotyczące jednego z najciekawszych odkryć ostatnich lat w Polsce i z bliska obserwować, jak wygląda praca naukowców w terenie.

Choć laureaci Nagrody Przewroty 2026 działają w różnych obszarach, łączy ich to, że traktują edukację jako realne narzędzie zmiany społecznej: budują bezpieczeństwo i sprawczość, wzmacniają wspólnotę i zakorzenienie oraz otwierają naukę na ludzi, zapraszając ich do współtworzenia wiedzy i doświadczania metody naukowej. Nagroda Przewroty pokazuje, że przewrót w edukacji może zadziać się wszędzie.