Emerytka musi oddać 222 proc. pożyczki. Interweniuje RPO

W sprawie chodziło o pożyczkę 25 tys. zł zaciągniętą na 48 miesięcy przez 62-letnią wówczas kobietę. Jak czytamy w komunikacie RPO, w zawartej z "wyspecjalizowaną spółką" umowie kobieta została zobowiązana do spłaty łącznie 55 tys. 392 zł, co stanowiło 222 proc. faktycznie otrzymanej przez nią kwoty.

Rok po zawarciu umowy pożyczkodawca uznał, że doszło do zadłużenia uzasadniającego jej wypowiedzenie oraz wezwał kobietę do zapłaty ok. 37 tys. zł w ciągu 30 dni. Trzy lata później sąd rejonowy wydał wyrok nakazujący kobiecie zapłatę pożyczki wraz z odsetkami.

"Do wydania wyroku pozwana spłaciła ponad 18 tys. zł, a zostało już od niej wyegzekwowane i przekazane wierzycielowi co najmniej drugie tyle" - czytamy w komunikacie RPO. Jak dodano, spółka otrzymała łącznie "co najmniej około 39 tys. zł, domaga się zaś nadal w postępowaniu egzekucyjnym zapłaty dalszych 60 tys. zł".

"W razie wyegzekwowania całości wyliczonych obecnie należności firma pożyczkowa otrzyma zatem czterokrotność wypłaconej konsumentce kwoty, a wobec rosnącej wciąż sumy odsetek może to być nawet kwota wyższa" - wskazuje RPO.

Jak dodano, kobieta ma obecnie 71 lat i utrzymuje się z emerytury pomniejszonej o potrącenia komornicze. Przy obecnym poziomie dochodów prawdopodobnie nigdy nie będzie w stanie spłacić wciąż rosnącego długu. Obecnie do wyegzekwowania pozostało ponad 36 tys. zł należności głównej oraz ponad 25 tys. zł odsetek.

RPO wystąpił w związku z tym do SN ze skargą nadzwyczajną wobec prawomocnego wyroku sądu rejonowego w tej sprawie. Zarzucił w niej sądowi m.in. naruszenie wyrażonej w konstytucji zasady ochrony konsumenta oraz licznych przepisów Kodeksu cywilnego. W uzasadnieniu Rzecznik zwrócił także uwagę na naruszenie przez wyrok sądu rejonowego m.in. konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej.

Jak czytamy w komunikacie, spółka, która udzieliła pożyczki kobiecie, stosowała "masowo praktykę narzucania konsumentom maksymalnych pozaodsetkowych kosztów w wysokości równej lub niemal równej udzielanej pożyczki, niezależnie od tego, jaka była jej wysokość". W ocenie RPO korzyści udzielającej pożyczki firmy były "rażąco nieekwiwalentne" do świadczeń oraz naruszały dobre obyczaje i interes pozwanej konsumentki.

Jak dodano, pozwana, "zawierając jako konsumentka umowę pożyczki, mogła być przekonana, że skoro państwo nie zabrania prowadzenia działalności polegającej na udzielaniu pożyczek przez podmioty inne niż banki, to jej interes jest należycie chroniony przez organy państwa przed nieuczciwymi praktykami przedsiębiorców".

Według RPO sąd rejonowy zobowiązany był najpierw ocenić, czy roszczenie firmy jest zasadne oraz czy nie doszło do naruszenia przepisów chroniących konsumenta. Po zbadaniu zawartej przez kobietę umowy - jak czytamy - sąd miał obowiązek zauważyć, że przewidziane w niej pozaodsetkowe koszty kredytu, które nie stanowiły głównego przedmiotu umowy, "były rażąco wygórowane i oczywiście nieproporcjonalne" do kwoty tego kredytu.

RPO wniósł m.in o uchylenie w całości wyroku sądu rejonowego i przekazanie mu sprawy do ponownego rozpoznania, a także wstrzymanie wykonania przez sąd rejonowy wyroku do czasu zakończenia postępowania SN.

Instytucja skargi nadzwyczajnej została wprowadzona w czasach rządów PiS ustawą o SN, która weszła w życie w kwietniu 2018 r. Uprawnione podmioty - przede wszystkim Prokurator Generalny i Rzecznik Praw Obywatelskich, mogą wnieść ją w terminie pięciu lat od uprawomocnienia się orzeczenia, a jeśli wcześniej od tego orzeczenia wniesiono kasację - w terminie roku od jej rozpoznania.

Skarga nadzwyczajna może być wniesiona od prawomocnego orzeczenia sądu, jeżeli jest to konieczne "dla zapewnienia zgodności z zasadą demokratycznego państwa prawnego urzeczywistniającego zasady sprawiedliwości społecznej". Ponadto skarga może być skierowana, jeśli orzeczenie narusza zasady lub wolności i prawa człowieka, i obywatela określone w konstytucji, narusza prawo przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub zachodzi oczywista sprzeczność istotnych ustaleń sądu z zebranym materiałem dowodowym. Skargi nadzwyczajne rozpoznaje utworzona na mocy ustawy o SN Izba Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych SN.

Zniesienie instytucji skargi nadzwyczajnej zakładał przygotowany przez resort sprawiedliwości projekt tzw. ustawy praworządnościowej, czyli ustawy o "przywróceniu prawa do niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą poprzez uregulowanie skutków uchwał Krajowej Rady Sądownictwa, podjętych w latach 2018-2025".

Jak uzasadniało MS, skarga nadzwyczajna jest wyjątkiem od zasady, że prawomocne wyroki są ostateczne i była ona wykorzystywana - za czasów rządów PiS - jako zwykłe "odwołanie w przebraniu", co dawało możliwość ponownego rozpatrzenia sprawy, także w odniesieniu do jej stanu faktycznego. Jednocześnie MS zapowiadało zmiany w przepisach mające być odpowiedzią na problemy sprzecznych i "niesprawiedliwych orzeczeń" ujawnionych w dotychczasowej praktyce rozpoznawania skarg nadzwyczajnych.

Projekt ustawy "praworządnościowej" został zaprezentowany przez MS w październiku 2025 r. Obecnie jest na etapie prac w sejmowej komisji, a w lutym 2026 r. odbyło się publiczne wysłuchanie w jego sprawie.