Interia współpracuje z czołowymi redakcjami na świecie. W naszym cotygodniowym, piątkowym cyklu "Interia bliżej świata" publikujemy najciekawsze teksty najważniejszych zagranicznych gazet. Brytyjski "The Economist", z którego pochodzi poniższy artykuł, ukazuje się nieprzerwanie od 1843 r. i należy do najpopularniejszych na świecie magazynów poświęconych tematyce politycznej i biznesowej. Ma opinię jednego z bardziej wpływowych tytułów prasowych na świecie. Tygodnik od samego początku niezmiennie trzyma się liberalnego kursu.
10 lat temu, gdy rewolucja AI nabierała tempa, studentom sztuki i kierunków humanistycznych mówiono, że jeśli chcą znaleźć pracę, to powinni "nauczyć się kodować". To mogła być zła rada. Obecnie to programiści obawiają się, że AI zabierze im pracę.
Mogliby więc rozważyć naukę filozofii. W tym roku Bank Rezerwy Federalnej Nowego Jorku opublikował dane pokazujące, że amerykańscy absolwenci filozofii mogą łatwiej znaleźć pracę niż ich koledzy i koleżanki po informatyce. W 2024 roku, ostatnim, z którego są dane, wynika, że 7 proc. informatyków było bezrobotnych. Wśród filozofów odsetek ten wynosił zaledwie 5,1 proc.
Wielu z nich znajduje pracę w samych firmach zajmujących się AI. Studenci mogą liczyć na oferty pracy jeszcze przed ukończeniem studiów - mówi Luciano Floridi, filozof z Uniwersytetu Yale.
Również profesorowie zmieniają pracę. Dr Floridi twierdzi, że skala odejść z wydziału filozofii jest jak "potężny krwotok".
Platon i Sokrates a sztuczna inteligencja
Lekcje, które filozofowie mogą zaoferować badaczom nad AI, pochodzą jeszcze ze starożytności. Metoda sokratejska, jak określał to starożytny grecki filozof Platon, wykorzystuje udawaną niewiedzę i pytania sekwencyjne do wyjaśniania pojęć, wskazywania sprzeczności i opisywania konsekwencji.
Wiele obecnych systemów AI idzie w stronę pochlebstw. Modele szkolone metodą sokratejską są mniej nastawione na zadowalanie ludzi i chętniej dążą do prawdy - mówi Jorg Noller, ekspert od filozofii i AI na Uniwersytecie Ludwiga Maksymiliana w Monachium.
Jest też idea "sokratejskiej ignorancji". W "Obronie Sokratesa" Platon twierdzi, że jego mądrość wynika głównie z tego, jak wiele nie wie. Wprowadzenie tej skromności do modelu może pomóc zwalczać zbytnią pewność siebie, czyli powszechną wadę, którą dr Noller określa jako "niedojrzałość AI". Iason Gabriel, starszy filozof w Google DeepMind - laboratorium AI w Londynie - wiąże z tym coraz mniejszą liczbę halucynacji AI w nowych modelach. W szerszym kontekście lekcje filozofii są "potężnym mechanizmem" poprawy długotrwałego procesu rozumowania AI znanego jako "łańcuch myśli" - twierdzi.
Trening filozoficzny może również wpływać na perspektywy danego modelu w bardziej konkretny sposób. Daj asystentowi prawniczemu AI dzieła John'a Locka, a będzie on wspierać silne prawa własności jako fundament wolności politycznej - twierdzi Thomas Powers, filozof technologii na Uniwersytecie w Delaware. "Granite" - seria modeli od amerykańskiego giganta komputerowego IBM zawiera mechanizmy pozwalające klientom biznesowym lepiej dostosowywać wyniki zapytań do filozofii firmy. Francesca Rossi, szefowa działu AI w IBM twierdzi, że użytkownicy mogą sami zdecydować, jak wyznaczyć balans w filozoficznych kompromisach, takich jak: indywidualna swoboda działania a harmonia społeczna.
Dwie szkoły filozofii AI
Filozofia może też pomóc zwiększyć bezpieczeństwo. Badacze dostrzegli niepokojące zachowania modeli AI, takie jak próby uniknięcia nadzoru czy nawet szantażowanie użytkowników. Jeden ze sposobów, w jaki twórcy modeli próbują zniechęcić je do tego typu zachowań, nazywa się konstytucjonalizmem AI. Polega on na budowie modelu opartego o zasady zaczerpnięte z pism filozoficznych wyznaczających standardy prawne lub moralne.
Jednym ze zwolenników takiego rozwiązania jest Anthropic - laboratorium AI z San Francisco. Konstytucje dla jego modelu Claude zostały zaczerpnięte z materiałów tak różnych, jak dzieła Immanuela Kanta, zasady użytkowania Apple czy Deklaracji Praw Człowieka. Ostatnia iteracja prowadzona przez główną filozof Anthropic Amandę Askell została opublikowana 21 stycznia. Część pracowników Anthropic nazwało 78-stronnicowy dokument konstytucyjny Claude jako "dokument duszy".
Najważniejsze pytanie to jakiego rodzaju zasady powinny być w pierwszej kolejności wpisywane do tych konstytucji. Filozofowie skupili się na dwóch głównych systemach etycznych. Pierwszy to deontologia. Jednym z jej zwolenników był Kant, który nakładał surowe reguły i zakazywał kłamania, przymusu czy traktowania ludzi jako środka, a nie celu, nawet gdy miałoby to służyć większemu dobru. Konstytucja Anthropic zawiera wiele ograniczeń deontologicznych. To może sprawić, że zachowanie AI będzie bardziej spójne - twierdzi dr Powers, co jest zaletą w przypadku robotów działających w domach i przestrzeni publicznej.
Modele z deontologicznym podejściem do świata mają też inne zalety. Jedną z nich jest większa szczerość - powszechna zaleta Claude'a. Modele, które są bardziej godne zaufania, znacznie rzadziej wprowadzają użytkowników w błąd - twierdzi Nick Bostrom, filozof z Uniwersytetu Oksfordzkiego.
Inflection AI, czyli inne laboratorium z Doliny Krzemowej narzuca deontologiczne ograniczenia swojemu chatbotowi Pi, który ma za zadanie zapewniać wsparcie emocjonalne. Szef firmy Sean White twierdzi, że Pi dobrze identyfikuje użytkowników, którzy chcą zrobić krzywdę sobie lub innym. Konstytucje deontologiczne pomagają również w doradztwie prawnym - twierdzi dr Floridi.
Informatycy - zostańcie filozofami
Innym podejściem do etyki, które interesuje filozofów zajmujących się sztuczną inteligencją, jest konsekwencjalizm. Szacuje on koszty i zyski, by zdecydować, co powinno się zrobić. Modele korzystające bardziej z konsekwencjonalizmu to m.in. ChatGPT od OpenAI czy Gemini od Google. Modele AI Google'a są zaprojektowane tak, by osiągać "ogólne korzyści, które prawdopodobnie znacznie przewyższają przewidywalne ryzyko" - czyli klasyczny cel konskwencjonalizmu.
Algorytmy konsekwencjonalne są również kluczowe w oprogramowaniach autonomicznych pojazdów: jeśli nie da się uniknąć wypadku, trzeba podjąć decyzję o tym, w jaki sposób doprowadzić do niego, by jego skutki były jak najmniej tragiczne. Chris Gerdes, starszy inżynier w firmie Waymo produkującej autonomiczne samochody, twierdzi, że obecnie panuje trend, by oprogramowanie kierujące było bardziej konsekwencjonalne.
Konsekwencjalizm jest również obecny w systemach wojskowych wykorzystujących AI. Cele militarne muszą być zważone w kontekście możliwych strat wśród cywilów - twierdzi Jack Shanahan, były szef Połączonego Centrum Sztucznej Inteligencji, które bada AI na potrzeby amerykańskich sił zbrojnych.
Nie brakuje tu trudnych problemów - takich, jakie najbardziej lubią filozofowie. Czy zdarzają się sytuację, gdy należy odstąpić od zasad deontologicznych? Jak podejmować decyzję, gdy konsekwencje nie są jasne? Czy systemy AI powinny brać pod uwagę dobro zwierząt i stan środowiska naturalnego? Czy moralnie akceptowalne byłoby chronienie w pierwszej kolejności młodszych pieszych kosztem starszych - pyta Stefen Heck, filozof i szef firmy Nauto produkującej zasilane AI systemy bezpieczeństwa dla ciężarówek i innych pojazdów komercyjnych. Przewiduje on sprawy sądowe o charakterze etycznym: algorytmy konsekwencjonalne w końcu wprost przyzwalają na szkodę, dopóki pozwala ona uniknąć innej, większej szkody.
Krytycy niepokoją się zjawiskiem "moralnej dekwalifikacji": skoro komputery coraz częściej podejmują etyczne działania, to może ludzie staną się coraz gorsi w podejmowaniu własnych osądów? Roman Yampolskiy, teoretyk AI na Uniwersytecie w Luisville, twierdzi, że moralność jest "historycznie niestabilna, różni się w zależności od kultury, jest możliwa do strategicznego kształtowania, a często zrozumiała dopiero z perspektywy czasu".
Bezrobotni informatycy zanotujcie sobie: nie brakuje pracy dla filozofów w AI.
Tekst przetłumaczony z "The Economist" © The Economist Newspaper Limited, London, 2026
Tłumaczenie: Krzysztof Ryncarz
Tytuł, śródtytuły, lead oraz skróty pochodzą od redakcji.
