"The Economist": Czy Chiny zrobią z Afryki jedną wielką fabrykę?

Interia współpracuje z czołowymi redakcjami na świecie. W naszym cotygodniowym, piątkowym cyklu "Interia bliżej świata" publikujemy najciekawsze teksty najważniejszych zagranicznych gazet. Brytyjski "The Economist", z którego pochodzi poniższy artykuł, ukazuje się nieprzerwanie od 1843 r. i należy do najpopularniejszych na świecie magazynów poświęconych tematyce politycznej i biznesowej. Ma opinię jednego z bardziej wpływowych tytułów prasowych na świecie. Tygodnik od samego początku niezmiennie trzyma się liberalnego kursu.

Dekadę temu Jua Power - rodzinna firma z branży energii słonecznej nie miała zbyt wielu powodów do opuszczenia Chin w poszukiwaniu klientów. Kraj był w szczycie boomu na zieloną energię, więc "mieliśmy wiele zamówień" - wspomina Xu Bo, dyrektor firmy.

Jednak gdy chińska gospodarka spowolniła, a zyski z OZE zaczęły spadać, Xu musiał wszystko przekalkulować. W marcu 2025 roku zdecydował się zbudować fabrykę w Tatu City, specjalnej strefie ekonomicznej w Kenii. To pierwsza zagraniczna inwestycja w niemal 60-letniej historii firmy.

Jua Power dołączyła do rosnącej fali chińskich producentów, którzy ostatnio wylądowali w Kenii lub innych częściach Afryki. W 2025 roku chińskie bezpośrednie inwestycje zagraniczne w produkcję w Afryce osiągnęły wartość 12,3 mld dolarów, co rozłożyło się na 64 nowe projekty. To najwyższa ich liczba w jednym roku w ostatniej dekadzie - wynika z danych fDi Markets. (W 2023 roku całkowita wartość wydatków wyniosła 24,6 mld dolarów, ale obejmowała 35 projektów). Między 2023 a 2025 rokiem Chiny zainwestowały więcej niż Ameryka i Europa razem. Nigdy wcześniej Afryka nie była tak atrakcyjna dla chińskich producentów - twierdzi John Mwenda, szef kenijskich władz zajmujących się inwestycjami.

Nie wszystkie planowane projekty zostały zrealizowane. Jednak wraz ze zmniejszeniem chińskich pożyczek dla Afryki oraz coraz mniejszą chęcią Pekinu do finansowania dużych projektów infrastrukturalnych napływ prywatnego kapitału do afrykańskich hut stali, fabryk tekstyliów i samochodów elektrycznych pokazuje, jak związki Afryki z jej największym partnerem handlowym się zmieniły - i jak ważna dla obu stron jest ta relacja.

Wraz ze wzrostem pensji w chińskich fabrykach od 2010 roku wiele osób oczekiwało, że stosunkowo tania siła robocza w Afryce, połączona z młodą populacją i porozumieniami o wolnym handlu z Ameryką i Unią Europejską, staną się "magnesem dla chińskich inwestycji zagranicznych" - zauważa Eric Olander, współzałożyciel China Global South Project - inicjatywy medialnej skupiającej się właśnie na tym temacie. Już w 2017 roku przewidywano, że Chiny przerzucą się z produkcji na usługi, a Afryka zastąpi je jako "fabryka świata". Afrykańscy politycy mieli nadzieję, że wzrost napędzany eksportem przyspieszy rozwój i stworzy miliony nowych miejsc pracy.

To marzenie okazało się jednak rozczarowaniem - twierdzi Olander.

W Etiopii, niegdyś nazywanej "Chinami Afryki" ze względu na swoje zaangażowanie w industrializację zorientowaną na eksport, udział przemysłu w PKB spadł ze szczytowych 6 proc. w 2017 roku do 4,4 proc. w 2024 roku. W całej Afryce Subsaharyjskiej w 2024 roku udział ten wynosił 10 proc. PKB, co oznacza znaczący spadek względem 1981 roku, gdy było to 18 proc. Coraz większy protekcjonizm Zachodu i niepewność związana z przyszłością Aktu o Afrykańskim Rozwoju i Szansach - amerykańskiego porozumienia o bezcłowym eksporcie z Afryki - może jeszcze bardziej pogorszyć sprawę.

Jednak chińscy inwestorzy są nieustraszeni, co widać na przykładzie Kenii. Tatu City prowadzi rozmowy z ponad 1000 chińskich firm - twierdzi Preston Mendenhall z firmy Rendeavour, będącej właścicielem specjalnej strefy ekonomicznej.

George Olaka z firmy Arise IIP, która buduje parki przemysłowe w całej Afryce, mówi, że negocjuje z kilkoma dużymi chińskimi inwestorami m.in. z branży technologii solarnych czy produkcji szkła, chcącymi założyć fabryki w Kenii. Sześć z siedmiu głównych chińskich projektów ogłoszonych w ubiegłym roku, w tym huta stali i fabryka odzieżowa, są już w budowie - wynika z danych kenijskich władz zajmujących się inwestycjami.

Chińskie firmy przyciąga gwałtowny wzrost liczby ludności w Afryce oraz coraz lepsze perspektywy ekonomiczne kontynentu. Przed rozpoczęciem w lutym wojny w Iranie Międzynarodowy Fundusz Walutowy po raz pierwszy od lat prognozował, że roczny wzrost gospodarczy w Afryce Subsaharyjskiej będzie szybszy niż w regionie Azji i Pacyfiku. W 2026 roku 12 z 20 najszybciej rozwijających się gospodarek ma być w Afryce.

Jednak głównym powodem, dla którego chińscy producenci zwracają się ku Afryce, są problemy w kraju.

- W Chinach przemysł produkcyjny osiągnął punkt krytyczny - twierdzi Zhao Tontao z firmy Letol zajmującej się produkcją maszyn rolniczych, która niedawno przeniosła się do Tatu City. Zyski z przemysłu w Chinach pozostają niskie, pomimo niedawnych oznak poprawy sytuacji. Zaciekłe wojny cenowe dotyczą wszystkiego, od cementu i stali po auta elektryczne i panele słoneczne.

Afryka oferuje perspektywę znacznie wyższych zysków. Charlie Yang - chiński przedsiębiorca, który założył w ubiegłym roku fabrykę sprzętu medycznego w Kenii, twierdzi, że ceny produktów takich jak plastry mogą być trzy do czterech razy wyższe niż w Chinach. Częściowo dlatego wiele chińskich producentów w Afryce skupia się na lokalnych konsumentach. Tylko kilku z nich eksportuje produkty na inne kontynenty.

Nie do końca na to liczyły osoby, które miały nadzieję, że Afryka stanie się globalnym hubem produkcyjnym.

Według ekonomistów takich jak Joe Studwell - autora książki "Jak działa Afryka", nowego badania nad afrykańskim rozwojem - państwa bogacą się poprzez budowę ogromnych i niezwykle produktywnych fabryk, które sprzedają na cały świat. Fabryki celujące w małe i podzielone krajowe rynki afrykańskie nie do końca pasują do tego opisu. Mimo to te większe fabryki mogą pogłębić regionalną integrację, czyli osiągnąć to, na co afrykańscy politycy liczyli od dawna.

Niektórzy obawiają się, że chińskie fabryki mogą zaszkodzić lokalnej produkcji. Od czasu otwarcia w 2024 roku chińskiej huty stali w Zimbabwe duże huty w Republice Południowej Afryki musiały się zamknąć - twierdzi Lufuno Munzhelele z Południowoafrykańskiego Instytutu Żelaza i Stali zajmującego się lobbingiem.

Te obawy są szczególnie trafne z powodu ogromnego deficytu handlowego Afryki w relacjach z Chinami, który w zeszłym roku wzrósł o 65 proc. do rekordowych 102 mld dolarów. Chiński rząd uważa, że pomóc może tutaj decyzja o likwidacji ceł na import niemal wszystkich produktów z Afryki od 1 maja. To jednak będzie miało korzystny wpływ głównie na produkty rolnicze takie jak kawa, a nie przemysłowe, których Afryka na razie nie eksportuje zbyt wiele.

Inni są bardziej optymistyczni. Istnieje niewiele dowodów na to, że chińskie firmy wypierają afrykańskie - zauważa Carlos Oya ze Szkoły Studiów Orientalnych i Afrykańskich w Londynie. Zamiast tego wiele z nich "wypełnia lukę w krajowych zdolnościach produkcyjnych". Nie ma zbyt wiele powodów, dla których fabryki, które początkowo produkują na lokalne rynki, nie mogłyby stać się w przyszłości konkurencyjnymi eksporterami na skalę światową, zwłaszcza jeśli wojny celne, zakłócenia handlu i geopolityczna wrogość skłoni międzynarodowych kupców do bliższego przyjrzenia się Afryce. Jednocześnie chińskie fabryki zapewniają miejsca pracy i szkolenia dla pracowników na całym kontynencie. Afrykańskie rządy powinny więc pomagać im się rozwijać.

Tekst przetłumaczony z "The Economist" © The Economist Newspaper Limited, London, 2026

Tłumaczenie: Krzysztof Ryncarz

Tytuł, śródtytuły, lead oraz skróty pochodzą od redakcji.