Najdłuższe wybory papieża w historii. W trakcie zmarło dwóch kardynałów

Nie zawsze papieża wybierali tylko kardynałowie. Do X wieku kandydatów proponowali wierni, decyzję podejmowali biskupi. Taki system nie był wolny od politycznych intryg władców, którzy mieli swoje interesy w Państwie Kościelnym. Dlatego Mikołaj II wydał specjalną bullę i zarządził, że Ojca Świętego będą mogli wybierać wyłącznie najwyżsi kościelni dostojnicy.

Nieco ponad 100 lat później - w 1179 roku papież Aleksander III wprowadził nową zasadę. Papież ma być wybierany większością dwóch trzecich głosów. Przepis ten obowiązuje do dzisiaj. Z jednej strony sprawia, że następca św. Piotra musi być wybrany w warunkach powszechnej zgody kardynałów. Z drugiej - jeśli o zgodę trudno - wybór ten staje się bardzo skomplikowany.

Tak właśnie było w 1268 roku, kiedy rozpoczęła się najdłuższa w historii papieska elekcja.

W listopadzie 1268 roku zmarł papież Klemens IV. Kościołem kierował przez trzy lata i w tym czasie przekazał koronę królestwa Sycylii Karolowi I Andegaweńskiemu. Karol był synem króla Francji. Klemens zapewnił mu koronę, bo potrzebował sojusznika w walce z niemiecką dynastią Hohenstaufów, która w tamtym czasie kierował Świętym Cesarstwem Rzymskim. Cesarstwo było wówczas naturalną konkurencją Państwa Kościelnego.

Konflikt sprowadzał się do walk o wpływy francuskie i niemieckie w Italii. Karol wygrał wojnę z Konradynem - ostatnim przedstawicielem Hohenstaufów. Kazał ściąć przeciwnika. Cesarstwo praktycznie straciło rację bytu, więc Kościół pozbył się przeciwnika. Ale dla papieża był to rozwój wypadków korzystny tylko w teorii.

Karol stawał się najsilniejszą postacią w Italii. Bronił Kościoła, ale jednocześnie zyskiwał ogromny wpływ na ruchy papiestwa, więc naturalnie zaczął zagrażać jego pozycji. Kiedy papież Klemens zmarł, kardynałowie stanęli przed dylematem i musieli zdecydować o przyszłej strategii Państwa Kościelnego.

Nie jest tajemnicą, że od wieków w Kolegium Kardynalskim funkcjonują frakcje. Szczegóły elekcji po śmierci Klemensa dokładnie opisał Konrad Eubel - niemiecki duchowny i badacz historii Kościoła w "Hierarchia Catholica Medii Aevi". To fundamentalne dzieło historyków, opisujące w ośmiu tomach blisko 1000 lat historii Kościoła katolickiego.

W 1268 roku Kolegium Kardynalskie składało się z 20 osób. Raoul Grosparmi nie mógł dotrzeć na obrady, bo był legatem podczas VII krucjaty i krótko później zmarł w Tunezji. Zatem wybór należał do 19 kardynałów.

Podzielili się na dwie główne frakcje - pars Caroli i pars Imperii. Pierwsza opowiadała się za poparciem Andegawenów i Karola. Druga za odbudową Cesarstwa, by Andegawenowie nie stali się zbyt silni w Italii. Nie jest do końca jasne, ilu dokładnie kardynałów liczyła każda z frakcji. Wiadomo jednak, że funkcjonowały dwa pomniejsze zgrupowania związane z rzymską arystokracją. Po trzech kardynałów związanych z rodziną Orsini i Annibaldi. Pierwsi wspierali Andegawenów, drudzy przystali do opcji procesarskiej.

Kardynałowie obradowali w miejscu śmierci Klemensa, w pałacu w Viterbo. W mieście funkcjonowała wtedy Kuria Papieska. Było tak przez ponad 20 lat ze względu na częste zamieszki w Rzymie.

Od początku kardynałowie nie mogli się z sobą porozumieć. Nie chodziło tylko o podziały frakcyjne. Brytyjski ksiądz i historyk Horace Kinder Mann w "Żywotach papieży we wczesnym średniowieczu" opisał, jak to prawie każdy z uczestników elekcji chciał zostać nowym papieżem.

Wybór papieża wyglądał wówczas zdecydowanie inaczej, niż współcześnie. Kardynałowie poddali się co prawda dobrowolnej klauzurze, ale nie byli zamknięci na stałe tak jak podczas konklawe w Kaplicy Sykstyńskiej. Obrady się przeciągały i trwały niemal rok, kiedy zmarł 59-letni kardynał Pironti.

Brak zgody wśród dostojników coraz bardziej burzył lud i władze świeckie. Jesienią 1269 roku cierpliwość stracił burmistrz Viterbo. Uwięził kardynałów w pałacu i żądał, żeby się dogadali. Kardynałowie ekskomunikowali burmistrza, ale niewiele to dało. Jego następca też nie chciał uwolnić duchownych.

W czerwcu 1270 roku cierpliwość stracili mieszkańcy Viterbo. Zerwali dach pałacu. Zdarzenie nie jest szczegółowo opisane w źródłach historycznych, ale skutek był podobno taki, że kardynałowie mieli utrudnione korzystanie z toalet.

Istnieją różne wersje tych zdarzeń. Mnich Onofrio Panvinio w XVI wieku opisał, że dach usunięto, by kardynałowie mieli lepszy kontakt z Duchem Świętym. Są też relacje, według których duchowni zagrozili objęciem Viterbo interdyktem, czyli zakazem odprawiania obrzędów religijnych. Pewne jest, że dach naprawiono w ciągu miesiąca.

Jest też wersja, w której usunięcie dachu oraz ograniczenie posiłków kardynałów do chleba i wody nakazał Karol I Andegaweński. Taka interpretacja pojawia się w książce Douglasa Sladena i Francisa Bourne'a "Tajemnice Watykanu".

Okres obrad bez dachu nad głową jest o tyle ciekawy, że w tym czasie kardynałowie prosili w liście o wypuszczenie chorych kolegów. Wtedy zrezygnował z uprawnień do wyboru papieża 76-letni Enrico Segusio. Krótko później zmarł 65-letni István Báncsa. Został więc 16 elektorów. Mimo kurczącego się składu kolegium, zgody wciąż nie było.

Na początku 1271 roku do Viterbo przybyli Karol Andegaweński i król Francji Filip III Śmiały. Namawiali kardynałów, by szybko podjęli decyzję. Jednocześnie burmistrz miasta wciąć ograniczał racje żywnościowe. W końcu kardynałowie ulegli.

Nie mogli podjąć decyzji większością dwóch trzecich głosów, więc 1 września wybrali sześcioosobową komisję, która tego samego dnia wybrała nowego papieża. Nie został nim żaden z kardynałów. Komisja kardynałów wskazała Tebaldo Viscontiego, archidiakona w belgijskim Liege, który w trakcie wyboru przebywał w Akce, gdzie towarzyszył angielskim krzyżowcom w Ziemi Świętej.

Visconti w momencie wyboru nie był nawet kapłanem, a jedynie kościelnym urzędnikiem. Do Viterbo dotarł w lutym 1272 roku, przyjął wybór. Przybrał imię Grzegorz X. Następnie udał się do Rzymu, gdzie przyjął święcenia kapłańskie i został koronowany na papieża.

Ambrogio Piazzoni w "Historii wyboru papieży" przytacza słowa kardynała Jana z Toledo, który wybór Grzegorza X skomentował tak: "urząd papieski obejmuje jakiś archidiakon, którego papieżem uczyniły waśnie jego współbraci".

Dwa lata po wyborcze Grzegorz X wydał konstytucję "Ubi periculum", który wprowadziła instytucję konklawe. Od tamtej pory kardynałowie podczas wyboru papieża nie mieli kontaktu ze światem zewnętrznym, w tym czasie ich władza była ograniczona i jeśli obrady się przedłużały, mieli zmniejszone racje żywności.